महात्मा गांधी

मोहनदास करमचंद गांधी (२ ऑक्टोबर १८६९ – ३० जानेवारी १९४८), ज्यांना महात्मा गांधी म्हणून ओळखले जाते, हे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील प्रमुख नेते आणि सामाजिक विचारवंत होते. सत्य, अहिंसा आणि सत्याग्रह या तत्त्वांवर आधारित आंदोलनांद्वारे त्यांनी ब्रिटिश राजवटीविरुद्धच्या राष्ट्रीय चळवळीला व्यापक जनाधार मिळवून दिला. [१]

माहिती

जन्म आणि शिक्षण

गांधीजींचा जन्म २ ऑक्टोबर १८६९ रोजी गुजरातमधील पोरबंदर येथे झाला. त्यांचे वडील करमचंद गांधी आणि आई पुतळीबाई होत्या. त्यांचे लग्न कस्तुरबा गांधी यांच्याशी झाले. शालेय शिक्षणानंतर ते कायद्याचे शिक्षण घेण्यासाठी इंग्लंडला गेले आणि १८९१ मध्ये भारतात परतले. [१]

दक्षिण आफ्रिकेतील कार्य

१८९३ मध्ये गांधीजी कायदेशीर कामासाठी दक्षिण आफ्रिकेत गेले. तेथे भारतीयांवरील वांशिक भेदभावाचा अनुभव त्यांना आला. त्यांनी भारतीय समुदायाच्या नागरी हक्कांसाठी संघटन आणि शांततामय प्रतिकार सुरू केला. याच काळात सत्याग्रहाच्या पद्धतीचा विकास झाला. १९१५ मध्ये ते भारतात परतले. [१]

भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील भूमिका

भारतात परतल्यानंतर गांधीजी राष्ट्रीय चळवळीतील प्रमुख नेते बनले. त्यांनी सामान्य शेतकरी, कामगार आणि नागरिकांना स्वातंत्र्यलढ्याशी जोडण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्या नेतृत्वाखालील काही महत्त्वाच्या चळवळी पुढीलप्रमाणे आहेत.

चंपारण सत्याग्रह (१९१७)

बिहारमधील चंपारण येथे निळीच्या लागवडीशी संबंधित शेतकऱ्यांच्या समस्यांविरुद्ध गांधीजींनी सत्याग्रह केला. हा भारतातील त्यांच्या सुरुवातीच्या महत्त्वाच्या आंदोलनांपैकी एक होता.

असहकार आंदोलन (१९२०–१९२२)

ब्रिटिश राजवटीला सहकार्य न करण्याचे आवाहन या आंदोलनातून करण्यात आले. सरकारी संस्था, पदव्या आणि परकीय वस्तूंच्या बहिष्कारावर भर देण्यात आला. चौरी चौरा येथील हिंसक घटनेनंतर गांधीजींनी आंदोलन स्थगित केले.

दांडी यात्रा आणि सविनय कायदेभंग (१९३०)

ब्रिटिश मिठाच्या कायद्याचा विरोध करण्यासाठी गांधीजींनी १२ मार्च १९३० रोजी साबरमती आश्रमातून दांडीकडे पदयात्रा सुरू केली. ६ एप्रिल १९३० रोजी दांडी येथे समुद्राच्या पाण्यापासून मीठ तयार करून त्यांनी मिठाच्या कायद्याचा भंग केला. या घटनेने सविनय कायदेभंग आंदोलनाला व्यापक प्रसिद्धी मिळाली. [१]

भारत छोडो आंदोलन (१९४२)

दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात ब्रिटिशांनी भारताला स्वातंत्र्य देण्याची मागणी तीव्र झाली. ८ ऑगस्ट १९४२ रोजी मुंबईतील गोवालिया टँक मैदानावर काँग्रेसने भारत छोडो ठराव मंजूर केला. गांधीजींनी ब्रिटिश राजवट संपवण्याचे आवाहन केले. आंदोलनानंतर गांधीजींसह अनेक नेत्यांना अटक झाली.

विचार आणि कार्यपद्धती

गांधीजींच्या विचारांत सत्य, अहिंसा, स्वावलंबन, स्वदेशी, सर्वधर्मसमभाव आणि ग्रामविकास यांना महत्त्व होते. त्यांनी चरखा आणि खादीला स्वावलंबनाचे प्रतीक मानले. राजकीय स्वातंत्र्याबरोबरच सामाजिक सुधारणा आणि अस्पृश्यतेविरुद्ध जनजागृती करण्यावरही त्यांनी भर दिला.

निधन आणि स्मरण

३० जानेवारी १९४८ रोजी नवी दिल्ली येथे गांधीजींची हत्या झाली. त्यांचा जन्मदिवस २ ऑक्टोबर हा गांधी जयंती म्हणून भारतात साजरा केला जातो. संयुक्त राष्ट्रांनीही २ ऑक्टोबर हा आंतरराष्ट्रीय अहिंसा दिन म्हणून घोषित केला आहे. [१]

संदर्भ

1. संस्कृती मंत्रालय – महात्मा गांधी
2. नेहरू पोर्टल – स्वातंत्र्यलढा

शेवटचे संपादन: ५ नोव्हेंबर २०२६