लखनौ जिल्हा

लखनौ जिल्हा हा उत्तर प्रदेश राज्याचा जिल्हा आहे. राज्याची राजधानी लखनौ याच जिल्ह्यात आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय लखनौ येथे आहे. नवाबांच्या काळातील वास्तुकला, चिकनकारी हस्तकला आणि १८५७ च्या उठावातील रेसिडेन्सी यामुळे हे शहर जगभर ओळखले जाते.

माहिती

या तक्त्यातील आकडे २०११ च्या जनगणनेतील आहेत.

नावाची व्युत्पत्ती

लखनौ हे नाव 'लक्ष्मणावती' या जुन्या नावावरून आले असे मानले जाते. रामायणातील लक्ष्मण यांनी येथे आपली नगरी वसवली, अशी आख्यायिका आहे. पुढे लक्ष्मणावतीचे लखनौ असे रूपांतर झाले.

इतिहास

या भागावर शर्की, मुघल आणि अवधच्या नवाबांची सत्ता होती. १७७५ मध्ये आसफ-उद-दौला यांनी अवधची राजधानी लखनौ येथे हलवली. त्यानंतर शहराचा मोठा विकास झाला आणि अनेक वास्तू बांधल्या गेल्या.

१८५६ मध्ये ब्रिटिशांनी अवध राज्य आपल्यात विलीन केले. १८५७ च्या उठावात लखनौ हे लढ्याचे प्रमुख केंद्र बनले. उठावानंतर ब्रिटिशांनी शहरातील अनेक भाग ताब्यात घेतले. स्वातंत्र्यानंतर लखनौ उत्तर प्रदेशची राजधानी बनले.

भूगोल

जिल्हा गोमती नदीच्या काठी वसला आहे. गोमती ही जिल्ह्यातील प्रमुख नदी आहे. उत्तरेस सीतापूर व हरदोई, पूर्वेस बाराबंकी, दक्षिणेस रायबरेली तर पश्चिमेस उन्नाव जिल्हे आहेत.

जिल्ह्यात उन्हाळा उष्ण आणि हिवाळा थंड असतो. मान्सूनमध्ये पुरेसा पाऊस पडतो. जिल्ह्यातील माती गाळाची व सुपीक असून शेतीसाठी योग्य आहे.

अर्थव्यवस्था आणि शेती

राजधानी असल्याने सरकारी कार्यालये, शिक्षण संस्था व सेवा उद्योग हे जिल्ह्याचे मोठे क्षेत्र आहेत. चिकनकारी हस्तकला, जरीजवारी व खाद्यपदार्थ निर्मिती हे पारंपरिक व्यवसाय आहेत. अलीकडच्या काळात माहिती तंत्रज्ञान व आरोग्य सेवा वाढल्या आहेत.

जिल्ह्यात भात, गहू, ऊस, मोहरी आणि भाजीपाला ही प्रमुख पिके आहेत. मलिहाबाद परिसर दशहरी आंब्यासाठी प्रसिद्ध आहे. दुग्धव्यवसाय व फुलांची शेती हेही उत्पन्नाचे स्रोत आहेत.

प्रमुख शहरे

लखनौ हे जिल्ह्याचे सर्वात मोठे शहर आहे. मलिहाबाद, मोहनलालगंज, काकोरी आणि बक्षी का तालाब ही इतर महत्त्वाची शहरे आहेत. काकोरी येथील १९२५ च्या घटनेमुळे ते ओळखले जाते.

प्रशासन आणि वाहतूक

जिल्ह्याचा कारभार जिल्हाधिकारी पाहतो. जिल्ह्याची विभागणी पाच तहसीलींत व आठ विकास खंडांत झाली आहे. लखनौ नगर निगम शहराच्या नागरी सेवा पुरवते. कायदा व सुव्यवस्थेसाठी पोलीस आयुक्तालय आहे.

लखनौ येथे चौधरी चरण सिंह आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. लखनौ चारबाग हे उत्तर रेल्वेचे महत्त्वाचे स्थानक आहे. २०१७ मध्ये शहरात मेट्रो सेवा सुरू झाली. राष्ट्रीय महामार्गांद्वारे जिल्हा राज्यातील इतर भागांशी जोडला गेला आहे.

पर्यटन आणि संस्कृती

बारा इमामबाडा हे जिल्ह्याचे सर्वात प्रसिद्ध स्थळ आहे. त्याच्याच परिसरातील भूलभुलैया ही चक्रावणारी रचना पर्यटकांना आकर्षित करते. रुमी दरवाजा, हुसैनाबाद घड्याळ मनोरा आणि छोटा इमामबाडा ही इतर स्थळे आहेत.

१८५७ च्या उठावाची साक्ष देणारी रेसिडेन्सी आज संग्रहालय म्हणून पाहायला मिळते. डिलकुशा कोठी, लखनौ प्राणीसंग्रहालय आणि गोमती नदीकाठचा परिसर ही इतर आकर्षणे आहेत.

जिल्ह्यात हिंदी व उर्दू भाषा मोठ्या प्रमाणात बोलल्या जातात. लखनौची खाद्यसंस्कृती व सौजन्यपूर्ण बोलणी जगभर प्रसिद्ध आहेत. शहरात अनेक विद्यापीठे व संशोधन संस्था आहेत.

संदर्भ

1. लखनौ जिल्हा
2. Lucknow district
3. लखनौ जिल्हा अधिकृत संकेतस्थळ
4. भारताची जनगणना २०११

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६