पिसाचा तिरका मनोरा

पिसाचा तिरका मनोरा हा इटलीतील पिसा शहरातील कॅथेड्रलचा स्वतंत्र घंटामनोरा आहे. त्याचे बांधकाम १२व्या शतकात सुरू झाले आणि ते पुढील दोन शतकांत टप्प्याटप्प्याने पूर्ण झाले. मऊ व अस्थिर जमिनीवर उभारल्यामुळे तो बांधकामाच्या काळातच एका बाजूला कलू लागला. कल वाढत जाऊन १९९० मध्ये तो धोकादायक पातळीवर पोहोचला आणि मनोरा सार्वजनिक प्रवेशासाठी बंद करण्यात आला. त्यानंतर केलेल्या अभियांत्रिकी उपायांनी कल काही प्रमाणात कमी केला. २००१ मध्ये मनोरा पुन्हा खुला करण्यात आला. हा मनोरा पिसा शहरातील कॅथेड्रल चौकाचा भाग असून तो १९८७ मध्ये जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट झालेल्या परिसरात येतो.

माहिती

मनोऱ्याची उभारणी ९ ऑगस्ट ११७३ रोजी पायाभरणीपासून सुरू झाली, असे नोंदी सांगतात. तो कॅथेड्रलपासून काही अंतरावर उभारला गेला आणि त्याची उंची सुमारे ५६ मीटर आहे. वजन सुमारे १४,५०० टन असल्याचा अंदाज आहे. त्याच्या आठ मजल्यांत खालील भागात स्तंभांची रचना आणि वरच्या भागात घंटांची खोली आहे. बांधकाम तीन टप्प्यांत झाले आणि एकूण कालावधी सुमारे दोनशे वर्षांचा होता. तो पिसा कॅथेड्रल चौकातील तीन प्रमुख रचनांपैकी एक आहे; इतर दोन कॅथेड्रल व बाप्टिस्टरी आहेत. मनोरा मूळतः कॅथेड्रलच्या घंटा वाजवण्यासाठी बांधला गेला होता. त्याच्या रचनेत पांढऱ्या संगमरवरी दगडांचा वापर झाला असून खालील भागात स्तंभांच्या रांगा आहेत. वरच्या मजल्यांवर घंटांची खोली असून तेथून शहराचे दृश्य दिसते. बांधकामात टप्प्याटप्प्याने बदल झाल्यामुळे प्रत्येक मजल्याची शैली थोडी वेगळी आहे. या चौकाला "चमत्कारांचे मैदान" असेही म्हटले जाते.

बांधकामाचा इतिहास

बांधकाम सुरू झाल्यावर काही वर्षांतच तिसऱ्या किंवा चौथ्या मजल्यापर्यंत काम पोहोचले आणि ते थांबवावे लागले. काम थांबवण्याचे कारण निश्चितपणे माहीत नाही, मात्र जमिनीची क्षमता कमी असल्याचे कारण संभवत असल्याचे अभियंते सांगतात. सुमारे एक शतकानंतर, १२७० च्या दशकात काम पुन्हा सुरू झाले. या काळात जियोव्हानी दि सिमोने यांच्या नेतृत्वाखाली तीन अतिरिक्त मजले जोडले गेले आणि ते कलण्याच्या विरुद्ध दिशेने थोडे वाकवले गेले. १३६० च्या सुमारास घंटांच्या खोलीचे काम सुरू होऊन ते सुमारे १३७० मध्ये पूर्ण झाले. त्यामुळे बांधकामाची सुरुवात व समाप्ती यांमध्ये जवळपास दोनशे वर्षांचे अंतर आहे. या दीर्घ विश्रांतीमुळे जमिनीला स्थिरावण्याचा वेळ मिळाला, अन्यथा मनोरा कोसळला असता, असे अभियंत्यांचे मत आहे.

कलण्याचे कारण

मनोऱ्याचा पाया केवळ सुमारे तीन मीटर खोल होता आणि तो मऊ, दाबाने दबणाऱ्या मातीत होता. या भागातून पूर्वी नदीचा वळसा गेल्यामुळे जमीन अधिक अस्थिर झाली होती. खालील मातीच्या थरांत पाण्याचे प्रमाण जास्त असल्याने वजन पेलण्याची क्षमता कमी होती. मनोऱ्याच्या बांधकामातच काही मजले विरुद्ध दिशेने वाकवून कल सुधारण्याचा प्रयत्न झाला, मात्र त्याचा पूर्ण परिणाम झाला नाही. मनोरा सरळ नसून त्याचा अक्ष स्वतःच वाकलेला आहे, असे मोजण्यांतून दिसून आले आहे. बांधकाम पूर्ण झाल्यानंतरही कल हळूहळू वाढत राहिला. यामुळे हा मनोरा जगातील सर्वाधिक अभ्यासल्या गेलेल्या बांधकामांपैकी एक बनला.

तपशील	माहिती
स्थान	पिसा, इटली
बांधकामारंभ	९ ऑगस्ट ११७३
बांधकाम पूर्ण	सुमारे १३७०
उंची	सुमारे ५६ मीटर
वजन	सुमारे १४,५०० टन
१९९० मधील कल	सुमारे ५.५ अंश
२००१ नंतरचा कल	सुमारे ३.९७ अंश

कल वाढत गेल्याचा इतिहास

१८१७ मध्ये दोन ब्रिटिश वास्तुविशारदांनी ओळंब्याच्या साहाय्याने कल मोजला आणि तो सुमारे पाच अंश होता. विसाव्या शतकात कल वाढण्याचा वेग वाढला; १९३० च्या दशकानंतर तो दुप्पट झाला, असे नोंदी सांगतात. १९३४ मध्ये पायातील दगडी बांधकाम भरून काढल्याने मनोरा काही मिलिमीटर झपाट्याने दक्षिणेकडे सरकला. १९७० च्या दशकात खालील वाळूच्या थरातून भूजल काढल्यामुळेही तो पुढे सरकला. या घटनांवरून मनोरा किती संवेदनशील स्थितीत आहे, हे स्पष्ट झाले. १९८९ मध्ये इटलीतील पाविया येथील मनोरा अचानक कोसळल्यानंतर पिसाच्या मनोऱ्याच्या सुरक्षेबाबत तातडीचे पाऊल उचलले गेले. ७ जानेवारी १९९० रोजी मनोरा पर्यटकांसाठी बंद करण्यात आला आणि घंटा हलक्या करण्यात आल्या.

स्थिरीकरणाचे प्रयत्न

स्थिरीकरणासाठी आंतरराष्ट्रीय तज्ज्ञांची समिती नेमण्यात आली. सुरुवातीला उत्तरेकडील पायावर सुमारे ६०० टन शिशाची वजने ठेवण्यात आली; नंतर ती ९०० टनांपर्यंत वाढवली गेली. पायाभोवती तात्पुरता काँक्रीटचा वलय तयार करून तो नंतर काढता येईल अशी व्यवस्था करण्यात आली. काही ठिकाणी पोलादी तारांच्या साहाय्याने बांधकामाला आधार दिला गेला. शेवटी स्वीकारलेली पद्धती म्हणजे दक्षिणेकडील पायाखालील माती हळूहळू काढून टाकणे. यामुळे मनोरा उत्तरेकडे थोडा सरकला आणि कल कमी झाला. १९९९ ते २००१ या काळात हे काम पूर्ण झाले आणि जून २००१ मध्ये मनोरा नगरपालिकेकडे सुपूर्द करण्यात आला. या काळात सुमारे ३८ घनमीटर माती काढण्यात आली, असे नोंदी सांगतात.

आजची स्थिती

स्थिरीकरणानंतर मनोऱ्याचा कल सुमारे अर्धा अंशाने कमी झाला आणि तो १८३८ च्या स्थितीपर्यंत परत आला. २००१ च्या डिसेंबरमध्ये मनोरा पुन्हा पर्यटकांसाठी खुला करण्यात आला. त्यानंतरच्या मोजण्यांत कल आणखी किंचित कमी झाल्याचे दिसले. अभियंत्यांनी हा मनोरा पुढील काही शतके स्थिर राहण्याची शक्यता व्यक्त केली आहे. मात्र तो पूर्णपणे सरळ होणे शक्य नाही, कारण त्याची रचना सुरुवातीलाच वाकवलेली आहे. आजही दरवर्षी कल मोजला जातो आणि त्याची नोंद ठेवली जाते. पायाभोवतीच्या जमिनीतील भूजल पातळीवर लक्ष ठेवले जाते, कारण तिचा सरळ परिणाम मनोऱ्याच्या स्थिरतेवर होतो. जवळच्या परिसरात मोठ्या बांधकामांना मर्यादा घालण्यात आली आहे. या उपाययोजनांमुळे पुढील काही शतकांसाठी मनोरा सुरक्षित राहील, असे अभियंत्यांना वाटते.

कॅथेड्रल आणि बाप्टिस्टरी

पिसाचा मनोरा ज्या चौकात आहे त्या परिसरात कॅथेड्रल व बाप्टिस्टरी ही दोन महत्त्वाची स्मारके आहेत. कॅथेड्रलचे बांधकाम अकराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात सुरू झाले आणि ते बाराव्या शतकात पूर्ण झाले. बाप्टिस्टरीचे बांधकाम बाराव्या शतकाच्या मध्यात सुरू होऊन ते बरेच शतक चालले आणि पूर्ण झाले तेही टप्प्याटप्प्याने. या तीनही रचना एकाच शैलीत असल्या तरी त्यांची बांधणी वेगवेगळ्या काळात झाली आहे. पिसा शहराने मध्ययुगात व्यापारातून मिळवलेले वैभव या स्मारकांतून दिसते. १९८७ मध्ये या संपूर्ण चौकाला जागतिक वारसा दर्जा मिळाला.

पर्यटन

पिसाचा मनोरा हे इटलीतील सर्वाधिक भेट दिल्या जाणाऱ्या स्थळांपैकी एक आहे. एका अंदाजानुसार दरवर्षी सुमारे ५० लाख पर्यटक येथे येतात. मनोऱ्याच्या आत प्रवेश मर्यादित संख्येत व ठराविक वेळेसाठी दिला जातो. कॅथेड्रल, बाप्टिस्टरी आणि मनोरा या तिन्ही रचना एकाच चौकात असल्याने पर्यटक एकत्रित भेट देतात. या स्थळाचे व्यवस्थापन संवर्धनाच्या दृष्टीने काळजीपूर्वक केले जाते. गर्दीचे नियंत्रण आणि रचनेवरील भार कमी ठेवणे हे येथील प्रशासनाचे प्रमुख लक्ष्य आहे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६