कोरीगड किल्ला

कोरीगड किल्ला पुणे जिल्ह्यातील मुळशी तालुक्यात आहे. तो कोराईगड आणि कुमवारीगड या नावांनीही ओळखला जातो. लोनावळापासून दक्षिणेस सुमारे १८ ते २० किलोमीटर अंतरावर हा किल्ला आहे. समुद्रसपाटीपासून त्याची उंची सुमारे ९२३ मीटर आहे. पायथ्याचे गाव पेठ शहापूर आहे. किल्ल्याची तटबंदी आजही बऱ्यापैकी सुस्थितीत आहे. पायऱ्यांचा मार्ग असल्याने चढाई सोपी मानली जाते.

माहिती

तपशील	माहिती
जिल्हा	पुणे
तालुका	मुळशी
उंची	सुमारे ९२३ मीटर
पायथ्याचे गाव	पेठ शहापूर
लोनावळापासून अंतर	सुमारे १८ ते २० किलोमीटर
बांधकामकाळ	१५०० पूर्वीचा असावा, निश्चित नाही
मुख्य देवता	कोराई देवी
चढाईचा कालावधी	सुमारे एक ते दीड तास
सध्याची स्थिती	तटबंदी सुस्थित, आतील रचना भग्न
जवळचे शहर	लोनावळा

किल्ल्याच्या पायथ्याशी अंबी व्हॅली हे नियोजित शहर आहे. ते किल्ल्याच्या दक्षिण आणि पूर्वेकडील उतारावर पसरलेले आहे. त्यामुळे किल्ल्याच्या पार्श्वभूमीत बदल झाला आहे.

नावाबद्दल

किल्ल्याला कोरीगड, कोराईगड आणि कुमवारीगड अशी अनेक नावे आहेत. स्थानिक लोक कोराई देवीच्या नावावरून हे नाव पडले असे सांगतात. काही नोंदींमध्ये कुमवारीगड हे नाव आढळते.

नावाचा नेमका उगम स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे वेगवेगळी नावे एकत्र वापरली जातात. पुरातत्व विभागाच्या नोंदीत कोरीगड हेच नाव प्रामुख्याने दिसते.

इतिहास

किल्ल्याच्या बांधकामाची निश्चित तारीख उपलब्ध नाही. तो १५०० पूर्वीचा असावा असे सांगितले जाते. त्यामुळे त्याची सुरुवातीची नोंद अस्पष्ट आहे.

पुढील काळात किल्ला विविध सत्तांच्या ताब्यात गेला. अहमदनगरची निजामशाही आणि बिजापूरची आदिलशाही यांचा त्यावर अंमल होता. सतराव्या शतकात तो मराठ्यांच्या ताब्यात आला.

१८१८ मध्ये किल्ला ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला. त्यावेळी पेशव्यांची सत्ता संपुष्टात आली होती. पुढील काळात किल्ल्याची देखभाल झाली नाही.

किल्ल्यावर काही तोफा आजही पडलेल्या आहेत. या तोफा त्या काळातील लष्करी ताकदीची आठवण करून देतात. तटबंदीवर बुरुजांची रांग आहे.

बांधणी व तटबंदी

किल्ल्याची तटबंदी बहुतेक ठिकाणी अखंड आहे. ती दगडी बांधणीची असून उंच आहे. तटबंदीवर बुरुज ठराविक अंतरावर बांधले आहेत.

तटबंदीवरून पूर्ण किल्ल्याला प्रदक्षिणा घालता येते. फेरी मारण्यास सुमारे एक तास लागतो. तटबंदीवरून खालच्या दऱ्यांचे दृश्य दिसते.

किल्ल्याचे मुख्य प्रवेशद्वार तटबंदीत आहे. तेथून आत गेल्यावर पठार सुरू होते. पठारावर जुनी इमारतींची पायथे दिसतात.

पायथ्यापासून किल्ल्यापर्यंत दगडी पायऱ्या आहेत. पायऱ्यांची संख्या सुमारे २८० असल्याचे सांगितले जाते. पावसाळ्यात या पायऱ्या निसरड्या होतात.

तटबंदीवरून फेरी

तटबंदीवरून पूर्ण किल्ल्याला प्रदक्षिणा घालता येते. तटबंदी अखंड असल्याने फेरी सुरक्षित मानली जाते.

फेरीत चारही बाजूंची दृश्ये दिसतात. पश्चिमेस दऱ्यांचा परिसर दिसतो. पूर्वेस अंबी व्हॅलीचे नियोजित शहर दिसते.

तटबंदीवर काही ठिकाणी जिने आहेत. ते अरुंद असल्याने एकामागून एक जावे. तटबंदीवर बसू नये असे नियम आहेत.

फेरीनंतर पठारावरील मंदिरांजवळ विश्रांती घेता येते. पाण्याची सोय जवळ आहे. सायंकाळच्या वेळी परतीची तयारी करावी.

इतर रचना

किल्ल्यावर कोराई देवीचे मंदिर आहे. ते किल्ल्याचे मुख्य धार्मिक स्थळ आहे. मंदिरात सुमारे २५ जण राहू शकतात.

किल्ल्यावर आणखी दोन मंदिरे आहेत. पावसाळ्यात ती आश्रयस्थान म्हणून वापरली जातात. मंदिरांची बांधणी दगडात केलेली आहे.

किल्ल्याच्या पठारावर दोन तळी आहेत. पावसाळ्यात ती भरतात. त्यामुळे किल्ल्यावर पाण्याची सोय होते.

पठारावर चौथरे आणि जुन्या रचनांचे भाग आहेत. काही ठिकाणी जुन्या बांधकामाचे दगड विखुरलेले आहेत. तटबंदीवरील तोफा पर्यटकांचे आकर्षण आहेत.

तोफा व बुरुज

किल्ल्यावर काही जुन्या तोफा पडलेल्या आहेत. त्या तटबंदीवर बसवलेल्या होत्या. तोफांची तोंडे आजही ओळखता येतात.

तटबंदीवर बुरुज ठराविक अंतरावर बांधले आहेत. प्रत्येक बुरुजावरून आजूबाजूच्या दऱ्यांवर देखरेख ठेवता येते. बुरुजांची रचना गोलाकार आहे.

तटबंदीवर चढण्यासाठी जिने बांधले आहेत. ते अरुंद असल्याने एकामागून एक जावे लागते. काही जिन्यांची दुरवस्था झाली आहे.

तटबंदीवरून पूर्ण किल्ल्याचा आराखडा दिसतो. पठाराच्या कडेने फिरताना दरीचे दृश्य दिसते. पावसाळ्यात तटबंदीवर गवत वाढते.

चढाईचा मार्ग

पेठ शहापूर गावातून चढाई सुरू होते. पहिला भाग मातीच्या रुंद रस्त्याने जातो. पुढे दगडी पायऱ्या सुरू होतात.

चढाई सुमारे एक ते दीड तासात पूर्ण होते. मार्ग सोपा असल्याने कुटुंबांसह येणे शक्य होते. मार्गावर सावलीची सोय मर्यादित आहे.

किल्ल्यावर मुक्कामासाठी मंदिरे उपलब्ध आहेत. रात्रीचा मुक्काम सुरक्षित मानला जातो. पाण्याची सोय असल्याने त्रास होत नाही.

कसे पोहोचायचे

लोनावळापासून रस्त्याने पेठ शहापूर गाठता येते. अंतर सुमारे १८ ते २० किलोमीटर आहे. अंबी व्हॅलीच्या रस्त्यानेही किल्ल्याजवळ पोहोचता येते.

जवळचे रेल्वे स्थानक लोनावळा आणि खंडाळा आहे. जवळचे विमानतळ पुणे आणि मुंबई आहे. सार्वजनिक वाहतूक मर्यादित असल्याने खाजगी वाहन सोयीचे ठरते.

जवळपासची स्थळे

लोहगड आणि विसापूर हे किल्ले जवळ आहेत. भुशी धरण परिसर जवळ आहे. अंबी व्हॅली आणि त्याचा परिसर जवळ आहे.

तुंग आणि तिकोना हे किल्लेही परिसरात आहेत. लोनावळा आणि खंडाळा ही थंड हवेची ठिकाणे जवळ आहेत.

परिसरातील जीवसृष्टी

किल्ल्याच्या परिसरात दाट वनस्पती आहे. पावसाळ्यात फुलांच्या अनेक जाती उमलतात. परिसरात पक्ष्यांची संख्या मोठी आहे.

डोंगर उतारावर माकडे आणि खारी आढळतात. काही ठिकाणी सरपटणारे प्राणीही दिसतात. त्यामुळे झाडीत हात घालू नये.

पठारावरील तळ्यांजवळ पाणपक्षी येतात. पावसाळ्यात बेडूक आणि कीटकांची संख्या वाढते. परिसर जैवविविधतेने समृद्ध आहे.

सध्याची स्थिती

किल्ल्याची तटबंदी चांगल्या स्थितीत आहे. आतील इमारती मात्र भग्नावस्थेत आहेत. परिसरात वनस्पतींची वाढ झाली आहे.

पर्यटकांची संख्या वाढल्याने कचरा साचतो. तटबंदीवर चढण्यास मनाई आहे. स्वच्छतेसाठी स्थानिक गट काम करतात.

देखभाल

तटबंदीची डागडुजी अधूनमधून केली जाते. मात्र वनस्पतींची वाढ रोखणे आवश्यक आहे. पर्यटकांनी स्मारकांवर लिहू नये असे आवाहन केले जाते.

पर्यटन हंगाम व काळजी

जून ते फेब्रुवारी हा काळ योग्य मानला जातो. पावसाळ्यात परिसर हिरवागार होतो. हिवाळ्यात दृश्य स्पष्ट दिसते.

उन्हाळ्यात उकाडा जास्त असतो. त्यामुळे पुरेसे पाणी सोबत न्यावे. रात्रीच्या मुक्कामात गरम कपडे आवश्यक आहेत.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६