खामगाव तालुका

खामगाव तालुका हा महाराष्ट्रातील बुलडाणा जिल्ह्यातील एक तालुका आहे। तालुक्याचे मुख्यालय खामगाव येथे आहे। कापूस व तुरीच्या व्यापारासाठी प्रसिद्ध असलेल्या या नगराची ओळख विदर्भातील महत्त्वाचे कृषी बाजारकेंद्र अशी आहे।

माहिती

लोकसंख्येचा आकडा २०११ च्या जनगणनेवर आधारित सुमारे मूल्य आहे। तालुक्यातील लोकसंख्या मुख्यतः शेतीवर अवलंबून असलेल्या गावांत राहते।

नावाची व्युत्पत्ती

खामगाव या नावाची व्युत्पत्ती निश्चित नाही। काही अभ्यासक खाम या शब्दाचा संबंध स्तंभ किंवा खांबाशी जोडतात।

स्थानिक परंपरेनुसार हे नाव येथील जुन्या वस्तीच्या नावावरून आले असावे।

याविषयी निश्चित पुरावे उपलब्ध नाहीत।

इतिहास

खामगावचा परिसर पूर्वी बेरार प्रांताचा भाग होता आणि येथे शेती व कापसाचा व्यापार चालत असे।

ब्रिटिश काळात येथे कापसाची मोठी बाजारपेठ विकसित झाली आणि गाठणी कारखाने उभारले गेले।

स्वातंत्र्यानंतर सहकारी संस्था व बाजार समितीमुळे शेतकऱ्यांना चांगला दर मिळू लागला।

आजही कापूस व तुरीचा व्यापार हा येथील अर्थव्यवस्थेचा आधार आहे।

खामगावची बाजारपेठ ब्रिटिश काळात कापसासाठी प्रसिद्ध होती आणि दूरच्या व्यापारी येथे कापूस खरेदीसाठी येत असत। रेल्वे व रस्ते यांच्या विकासामुळे माल पाठवणे सोपे झाले आणि गाठणी कारखान्यांची संख्या वाढली। त्यामुळे शहरात व्यापारी व कामगार वर्गाची वस्ती स्थिरावली। स्वातंत्र्यानंतर सहकारी पतसंस्थांनी शेतकऱ्यांना उसनवारीची सोय करून दिली।

भूगोल

तालुका बुलडाणा जिल्ह्याच्या मध्यभागात वसला आहे आणि जमीन बहुतांशी काळी व सपाट आहे।

पावसाचे प्रमाण कमी ते मध्यम असून बहुतांश शेती कोरडवाहू आहे।

उन्हाळ्यात तापमान जास्त असते आणि पाण्याची टंचाई जाणवते।

विहिरी व तलाव हे पाण्याचे मुख्य स्रोत आहेत।

तालुक्यातील बहुतांश जमीन काळी असून ती ओलावा टिकवून ठेवण्याची क्षमता ठेवते। पावसाचे प्रमाण कमी असल्याने शेतकरी कोरडवाहू पिकांवर अवलंबून आहेत। काही ठिकाणी तलाव व बंधारे बांधून पाणी साठवले जाते। भूजल पातळी टिकवण्यासाठी विहिरींचे पुनर्भरण व जलसंधारणाची कामे राबवली जातात।

लोकसंख्या

खामगाव शहर हे तालुक्यातील सर्वात मोठे शहरी केंद्र आहे।

ग्रामीण भागातील बहुतांश कुटुंबे शेतीवर अवलंबून आहेत।

व्यापार व कारखान्यांमुळे शहरात व्यापारी व कामगार वर्गाची वस्ती मोठी आहे।

अनेक तरुण उच्च शिक्षणासाठी अकोला व नागपूरकडे जातात।

अर्थव्यवस्था

कापूस हे येथील प्रमुख नगदी पीक आहे आणि गाठणी, पेंढी व विक्री हा मोठा व्यवसाय आहे।

तूर, ज्वारी, सोयाबीन व मूग यांचीही मोठ्या प्रमाणात लागवड होते।

तेल गाळणी कारखाने व शेतमाल प्रक्रिया उद्योग येथे आहेत।

दुग्धव्यवसाय व लहान व्यवसाय यांवरही अनेक कुटुंबे अवलंबून आहेत।

कापसाच्या बाजारपेठेमुळे शेतकऱ्यांना जवळच चांगला दर मिळतो आणि माल वाहतुकीचा खर्च कमी होतो। तुरीची खरेदी व डाळीची प्रक्रिया हाही महत्त्वाचा व्यवसाय आहे। तेल गाळणी कारखान्यांमध्ये मोहरी व शेंगदाण्यापासून तेल काढले जाते। दुग्ध संकलन केंद्रे व सहकारी संस्था यांमुळे ग्रामीण भागात नियमित उत्पन्न मिळते।

प्रमुख ठिकाणे

शहरातील कृषी उत्पन्न बाजार समितीची बाजारपेठ परिसरातील शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाची आहे।

परिसरातील गावांमध्ये जुनी मंदिरे व तलाव आहेत।

सणासुदीच्या काळात येथे जत्रा व उत्सव होतात।

शहरात शाळा, महाविद्यालये व रुग्णालये आहेत।

वाहतूक आणि शिक्षण

खामगाव हे रस्त्याने अकोला, मलकापूर व बुलडाणाशी जोडलेले आहे।

रेल्वे प्रवासासाठी जवळचे मलकापूर व अकोला ही स्थानके वापरली जातात।

तालुक्यात शाळा व महाविद्यालये असून तंत्रशिक्षणाची सोयही आहे।

कृषीविषयक मार्गदर्शन केंद्रे शेतकऱ्यांना सल्ला देतात।

खामगावहून जवळपासच्या सर्व तालुक्यांना बससेवा उपलब्ध आहे। मालवाहतुकीसाठी रस्ते व जवळची रेल्वे स्थानके उपयुक्त ठरतात। तालुक्यातील शाळांमध्ये मराठी माध्यम प्रमुख असून काही ठिकाणी इंग्रजी माध्यमही सुरू झाले आहे। कृषी प्रशिक्षण केंद्रे शेतकऱ्यांना नव्या पद्धतींची माहिती देतात।

संदर्भ

1. खामगाव तालुका
2. बुलडाणा जिल्हा
3. Buldhana district
4. Maharashtra
5. Census of India

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६