कपिल देव

कपिल देव हे भारताचे सर्वात प्रसिद्ध वेगवान गोलंदाज आणि अष्टपैलू खेळाडू मानले जातात. १९८३ मध्ये त्यांच्या नेतृत्वात भारताने पहिला विश्वचषक जिंकला. कसोटी क्रिकेटमध्ये त्यांनी ४३४ बळी घेतले. निवृत्तीच्या वेळी हा जागतिक विक्रम होता. २०१० मध्ये त्यांचा आयसीसी हॉल ऑफ फेममध्ये समावेश झाला.

माहिती

या तक्त्यातील आकडे त्यांच्या अष्टपैलू कामगिरीकडे लक्ष वेधतात. गोलंदाजी आणि फलंदाजी या दोन्ही आघाड्यांवर त्यांनी संघाला योगदान दिले.

त्यांच्या कारकिर्दीत जगातील अनेक नामांकित अष्टपैलू खेळाडू सक्रिय होते. त्यांच्यातील स्पर्धेने क्रिकेटचा दर्जा उंचावला.

सुरुवातीचे जीवन

कपिल देव यांचा जन्म ६ जानेवारी १९५९ रोजी चंदीगड येथे झाला. लहानपणी ते हॉकीही खेळत असत.

पुढे त्यांनी क्रिकेटकडे लक्ष केंद्रित केले. हरियाणाकडून त्यांनी देशांतर्गत क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.

१ ऑक्टोबर १९७८ रोजी क्वेटा येथे पाकिस्तानविरुद्ध त्यांनी एकदिवसीय पदार्पण केले. त्याच महिन्यात फैसलाबाद येथे कसोटी पदार्पण झाले.

लवकरच ते संघाचे प्रमुख गोलंदाज बनले. त्यांचा वेग आणि बाहेर जाणारा चेंडू यामुळे फलंदाजांना अडचण होत असे.

१९८३ चा विश्वचषक

१९८३ च्या विश्वचषकापूर्वी भारतीय संघाला बलाढ्य मानले जात नव्हते. स्पर्धेच्या सुरुवातीला संघाला अपयशही आले.

१८ जून १९८३ रोजी झिम्बाब्वेविरुद्धच्या सामन्यात भारताची सुरुवात अत्यंत खराब झाली. सुरुवातीचे पाच फलंदाज लवकर बाद झाले.

या स्थितीत कपिल देव यांनी नाबाद १७५ धावा केल्या. त्यांनी १३८ चेंडूंत १६ चौकार आणि सहा षटकार मारले.

भारताने तो सामना ३१ धावांनी जिंकला. या खेळीला एकदिवसीय क्रिकेटमधील सर्वोत्कृष्ट खेळींपैकी एक मानले जाते.

अंतिम सामन्यात भारताने दोन वेळच्या विजेत्या वेस्ट इंडिजला लॉर्ड्सवर हरवले. भारताचा हा पहिला विश्वचषक होता.

पुढील कारकीर्द

१९८० मध्ये चेन्नईत पाकिस्तानविरुद्ध त्यांनी सामन्यात ११ बळी घेतले. ही त्यांची सर्वोत्तम कामगिरी मानली जाते.

१९९४ मध्ये त्यांनी कसोटी क्रिकेटमधून निवृत्ती घेतली. तेव्हा ते सर्वाधिक कसोटी बळी घेणारे गोलंदाज होते.

निवृत्तीनंतर त्यांनी भारतीय संघाचे प्रशिक्षकपद सांभाळले. १९९९ ते २००० या काळात ते प्रशिक्षक होते.

पुढे ते समालोचक आणि व्यावसायिक म्हणूनही कार्यरत राहिले. क्रिकेटशी संबंधित विविध उपक्रमांत त्यांनी सहभाग घेतला.

खेळण्याची शैली

त्यांची गोलंदाजी वेग आणि स्विंगवर आधारित होती. नव्या चेंडूने ते फलंदाजांना लवकर अडचणीत आणत असत.

फलंदाजीत ते आक्रमक शैलीत खेळत असत. खालच्या क्रमांकावर येत त्यांनी अनेक वेळा संघाला धावा उभारून दिल्या.

क्षेत्ररक्षणातही त्यांची कामगिरी चांगली होती. त्यांच्या नेतृत्वात संघाने आक्रमक खेळाची ओळख निर्माण केली.

पुरस्कार

१९८३ मध्ये विश्वचषक जिंकल्यानंतर त्यांना मोठ्या प्रमाणात सन्मान मिळाले. भारत सरकारने त्यांना नागरी सन्मानांनी गौरवले.

२०१० मध्ये त्यांचा आयसीसी क्रिकेट हॉल ऑफ फेममध्ये समावेश झाला. जगभरातील अष्टपैलू खेळाडूंमध्ये त्यांची गणना केली जाते.

२०११ पर्यंत ते विश्वचषक जिंकणारे एकमेव भारतीय कर्णधार होते. त्यानंतर धोनी यांनीही हा विश्वचषक जिंकला.

गोलंदाजीचे विक्रम

कसोटी क्रिकेटमध्ये त्यांनी ४३४ बळी घेतले. निवृत्तीच्या वेळी हा जागतिक विक्रम होता.

१९८० मध्ये चेन्नईत पाकिस्तानविरुद्ध त्यांनी एका सामन्यात ११ बळी घेतले. त्यांची सर्वोत्तम कामगिरी अशीच नोंदवली जाते.

कसोटीत त्यांनी २३ वेळा एका डावात पाच बळी घेतले. सातत्याने बळी मिळवण्याची क्षमता त्यांच्यात होती.

एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये त्यांनी २५३ बळी घेतले. १९८३ च्या विश्वचषकात ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध त्यांनी ४३ धावांत पाच बळी घेतले.

कसोटीत त्यांनी ५,२४८ धावा केल्या. यात आठ शतकांचा समावेश आहे.

अष्टपैलू तुलना

त्यांच्या काळात जगातील चार नामांकित अष्टपैलू खेळाडू सक्रिय होते. इम्रान खान, इयान बॉथम, रिचर्ड हॅडली आणि कपिल देव अशी ही चौकडी होती.

या चौघांनी गोलंदाजी आणि फलंदाजी या दोन्ही आघाड्यांवर संघाला योगदान दिले. त्यांच्यातील स्पर्धेने क्रिकेटचा दर्जा उंचावला.

कपिल देव यांना भारताचा सर्वोत्तम वेगवान अष्टपैलू मानले जाते. त्यांच्यानंतर भारताला या प्रकारचा खेळाडू दीर्घकाळ मिळाला नाही.

क्रिकेटनंतर

१९९९ ते २००० या काळात ते भारतीय संघाचे प्रशिक्षक होते. या काळात संघात अनेक बदल झाले.

निवृत्तीनंतर त्यांनी समालोचन केले. दूरचित्रवाणीवरील सामन्यांच्या विश्लेषणात त्यांचा सहभाग असे.

व्यवसायातही त्यांनी प्रयत्न केले. क्रीडा आणि शिक्षण या क्षेत्रांत त्यांनी उपक्रम राबवले.

१९८३ चा वारसा

१९८३ च्या विजयाने भारतीय क्रिकेटचा आत्मविश्वास वाढला. त्यानंतरच्या पिढीने मोठ्या स्पर्धांत यश मिळवण्यास सुरुवात केली.

या विजयानंतर देशात क्रिकेटची लोकप्रियता झपाट्याने वाढली. छोट्या शहरांतील मुलेही क्रिकेटकडे वळली.

संघाने दोन वेळच्या विजेत्या वेस्ट इंडिजला अंतिम सामन्यात हरवले. लॉर्ड्सवरील हा विजय भारतीय क्रिकेटमधील महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो.

कपिल देव यांच्या नेतृत्वातील आक्रमक खेळाची पद्धत पुढील कर्णधारांसाठी आदर्श ठरली. संघ जिंकण्यासाठी खेळतो, ही मानसिकता त्यांनी रुजवली.

१९८३ चा अंतिम सामना

अंतिम सामन्यात भारताने प्रथम फलंदाजी करून मर्यादित धावसंख्या उभारली. वेस्ट इंडिजचा संघ या लक्ष्याच्या पाठी लागला.

भारतीय गोलंदाजांनी शिस्तबद्ध मारा केला. वेस्ट इंडिजचा डाव लक्ष्यापासून दूरच थांबला आणि भारताने ४३ धावांनी विजय मिळवला.

या विजयानंतर देशभरात उत्सव झाला. भारतीय संघाला मायदेशी परतल्यावर मोठ्या प्रमाणात स्वागत मिळाले.

फलंदाजीतील योगदान

कसोटी क्रिकेटमध्ये त्यांनी ५,२४८ धावा केल्या. यात आठ शतकांचा समावेश आहे. त्यांची कसोटी सरासरी सुमारे ३१ इतकी होती.

एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये त्यांनी ३,७८३ धावा केल्या. त्यांची सर्वोच्च धावसंख्या १९८३ च्या विश्वचषकातील नाबाद १७५ होती.

खालच्या क्रमांकावर येत त्यांनी अनेक वेळा संघाला धावा उभारून दिल्या. आक्रमक फलंदाजी ही त्यांची ओळख होती.

संदर्भ

1. आयसीसी हॉल ऑफ फेम — कपिल देव
2. ईएसपीएन क्रिकइन्फो — १९८३ विश्वचषक सामना अहवाल
3. आयसीसी — कपिल देव यांचा हॉल ऑफ फेम समावेश
4. ब्रिटानिका — कपिल देव
5. विकिपीडिया — कपिल देव

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६