कान्हा राष्ट्रीय उद्यान

कान्हा राष्ट्रीय उद्यान हे मध्य प्रदेशातील मंडला आणि बालाघाट या जिल्ह्यांत आहे. ते सातपुडा पर्वतरांगेतील मायकल टेकड्यांमध्ये वसलेले आहे. उद्यानाची स्थापना १ जून १९५५ रोजी झाली. १९७३ मध्ये प्रोजेक्ट टायगर सुरू झाल्यावर हे कान्हा व्याघ्र प्रकल्प बनले. राष्ट्रीय उद्यानाचे क्षेत्रफळ सुमारे ९४० चौरस किलोमीटर आहे. संपूर्ण व्याघ्र प्रकल्पाचे क्षेत्रफळ सुमारे २,०७४ चौरस किलोमीटर आहे.

माहिती

तपशील	माहिती
राज्य	मध्य प्रदेश
जिल्हे	मंडला व बालाघाट
स्थापना	१९५५ (राष्ट्रीय उद्यान)
व्याघ्र प्रकल्प	१९७३
राष्ट्रीय उद्यानाचे क्षेत्रफळ	सुमारे ९४० चौरस किमी
एकूण प्रकल्प क्षेत्र	सुमारे २,०७४ चौरस किमी
प्रमुख प्राणी	वाघ, बारशिंगा, बिबट्या, गवा, अस्वल, रानकुत्रे
प्रमुख नद्या	बंजार व हालोन
उत्तम हंगाम	१५ ऑक्टोबर ते ३० जून

उद्यानाचा पूर्वीचा भाग दोन अभयारण्यांमध्ये विभागलेला होता. बंजार आणि हालोन ही ती दोन अभयारण्ये होती. १९५५ मध्ये बंजार अभयारण्याला राष्ट्रीय उद्यानाचा दर्जा मिळाला. आज उद्यानात साल वृक्षाची मोठी जंगले आणि गवताळ कुरणे आहेत. या दोन्हीमुळे शाकाहारी प्राण्यांना भरपूर अन्न मिळते. उद्यानातील हवामान उष्ण आणि कोरडे आहे. उन्हाळ्यात तापमान ४० अंशांपर्यंत जाते. हिवाळ्यात रात्री थंडी जाणवते.

इतिहास

१९३३ मध्ये बंजार खोऱ्याचा काही भाग अभयारण्य म्हणून जाहीर झाला. १९३५ मध्ये हालोन खोऱ्यालाही तोच दर्जा मिळाला. १९५५ मध्ये या भागाला राष्ट्रीय उद्यानाचा दर्जा देण्यात आला. १९७३ मध्ये भारत सरकारने प्रोजेक्ट टायगर सुरू केले. त्यावेळी कान्हा हे त्यातील पहिल्या प्रकल्पांपैकी एक होते. पुढील काही वर्षांत उद्यानाचे क्षेत्र टप्प्याटप्प्याने वाढवले गेले. आज उद्यानाच्या जवळ फेन अभयारण्य आहे. ते व्याघ्र प्रकल्पाच्या नियंत्रणाखाली येते. यामुळे प्राण्यांच्या हालचालीसाठी मोठा दुवा तयार झाला आहे.

वन्यजीव

कान्हा हे जंगली बारशिंगा या हरणासाठी जगभर ओळखले जाते. या हरणाची एक खास उपजात फक्त येथेच आढळते. कधीकाळी तिचे अस्तित्व धोक्यात आले होते. उद्यानातील प्रजनन कार्यक्रमामुळे ती वाचली. उद्यानात वाघ, बिबट्या, गवा, अस्वल आणि रानकुत्रे आढळतात. येथे सुमारे ४३ प्रकारचे सस्तन प्राणी नोंदवले गेले आहेत. सरपटणाऱ्या प्राण्यांच्या सुमारे २६ प्रजातीही येथे आहेत. पक्ष्यांच्या सुमारे ३०० प्रजाती येथे आढळतात. उद्यानातील कुरणे आणि जंगले यामुळे पक्ष्यांना वेगवेगळे अधिवास मिळतात. बामणी दादर हे उद्यानातील प्रसिद्ध दर्शनस्थळ आहे. जलपक्षी सरोवरांजवळ दिसतात. जंगलात रंगीत पक्षी आढळतात.

सरपटणाऱ्या प्राण्यांमध्ये अजगर आणि विषारी साप आहेत. तलावांमध्ये मगर आढळतात. फुलपाखरे आणि कीटक यांची विविधताही मोठी आहे. यामुळे उद्यानातील अन्नसाखळी पूर्ण राहते. उद्यानातील वाघांची गणना नियमितपणे केली जाते. यासाठी कॅमेरा ट्रॅपचा वापर होतो. वाघांच्या ठशांचाही अभ्यास केला जातो. वाघांना पकडण्यासाठी पुरेसे अन्न उपलब्ध असावे लागते. येथे चितळ, सांबर आणि गवा मोठ्या संख्येने आहेत. म्हणून उद्यानात वाघांची संख्या टिकून राहिली आहे. वाघांच्या हालचालीवर संशोधन सुरू असते. उद्यानात पाण्याची काही कायमची तळी आहेत. उन्हाळ्यात ही तळी प्राण्यांसाठी आधार बनतात. संध्याकाळी प्राणी पाण्यासाठी येथे येतात. पर्यटकांना या ठिकाणी प्राणी पाहण्याची संधी जास्त मिळते.

वनस्पती आणि परिसर

उद्यानातील जंगले मुख्यतः साल वृक्षाची आहेत. साल हा उष्ण कटिबंधातील महत्त्वाचा वृक्ष आहे. त्याच्या सावलीत इतर झाडे कमी वाढतात. जंगलात मोकळी गवताळ कुरणे आहेत. या कुरणांना मैदान असे म्हणतात. येथे उंच गवत आणि झुडुपे वाढतात. शाकाहारी प्राण्यांना या कुरणांमध्ये भरपूर अन्न मिळते. उद्यानाच्या मध्यभागी उंच पठार आहे. तेथून संपूर्ण जंगल दिसते. बामणी दादर येथून सूर्यास्ताचे दृश्य प्रसिद्ध आहे. उद्यानातून बंजार आणि हालोन या दोन नद्या वाहतात. या नद्यांचे पाणी वर्षभर उपलब्ध असते. उन्हाळ्यात याच पाण्यावर प्राणी अवलंबून असतात. उद्यान सातपुडा पर्वतरांगेच्या पूर्व भागात आहे. या भागाला मायकल टेकड्या म्हणतात. पठार आणि दऱ्या यांमुळे येथील भूरूप वैविध्यपूर्ण आहे. काही भाग सपाट तर काही उंच आहेत. जवळचे शहर जबलपूर आणि नागपूर आहे. पर्यटक या शहरांतून उद्यानापर्यंत येतात.

भेट आणि व्यवस्थापन

उद्यान १५ ऑक्टोबर ते ३० जून या काळात पर्यटकांसाठी खुले असते. पावसाळ्यात मुख्य भाग बंद राहतो. उत्तम हंगाम ऑक्टोबर ते मार्च असा मानला जातो. पर्यटकांना जीप सफारीतून उद्यान पाहता येते. किसली, मुक्की, कान्हा आणि सरही हे मुख्य भाग आहेत. प्रवेशासाठी वनविभागाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर आगाऊ नोंदणी करावी लागते. उद्यानातील गावांना बाहेर काढण्याचे काम अनेक वर्षे चालले होते. यामुळे प्राण्यांना शांत आणि मोकळा अधिवास मिळाला. स्थानिक लोकांना पर्यटनातून रोजगारही मिळतो. सफारीसाठी सकाळची वेळ सर्वोत्तम मानली जाते. या वेळी प्राणी जास्त सक्रिय असतात.

थंडीच्या काळात जंगल हिरवे असते. मार्चनंतर झाडे पानझडी होतात आणि प्राणी दिसणे सोपे होते. उन्हाळ्यात पाण्याच्या ठिकाणी प्राणी एकत्र येतात. म्हणून या काळात दर्शनाची संधी जास्त असते. उद्यानाचे व्यवस्थापन वनविभागाकडे आहे. मुख्य भाग आणि बफर भाग असे त्याचे विभाजन आहे. पर्यटकांच्या गाड्यांची संख्या मर्यादित ठेवली जाते. प्रत्येक भागासाठी वेगळी मर्यादा आहे. यामुळे प्राण्यांना त्रास कमी होतो. वनरक्षक पायी गस्त घालतात. कॅमेरे आणि संपर्क यंत्रणा यांचाही वापर होतो. पहाटेच्या सफारीत प्राणी पाहण्याची संधी जास्त असते. संध्याकाळच्या सफारीत प्रकाश कमी असल्याने निरीक्षण कठीण होते. तरीही संध्याकाळची सफारी पर्यटकांना आवडते. उद्यानाच्या मुख्य भागात पायी फिरण्यास परवानगी नाही. भेटी गाडीतूनच होतात. यामुळे प्राण्यांना त्रास कमी होतो आणि पर्यटक सुरक्षित राहतात.

स्थानिक समाज आणि महत्त्व

उद्यानाच्या आसपास अनेक गावे आहेत. येथील लोक बहुतेक शेती करतात. पर्यटनामुळे काहींना रोजगार मिळाला आहे. मार्गदर्शक आणि चालक अशी कामे त्यांना मिळाली. उद्यानातून गावे हलवण्याचे काम अनेक वर्षे चालले होते. कान्हा हे मध्य भारतातील सर्वात मोठे राष्ट्रीय उद्यान मानले जाते. येथील जंगल आणि कुरणे यांचा विस्तार मोठा आहे. येथील संवर्धनाचे यश इतर उद्यानांसाठी उदाहरण मानले जाते. बारशिंगाची वाढ हे त्याचे उत्तम उदाहरण आहे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६