ज्योती बसू

ज्योती बसू हे पश्चिम बंगालचे मुख्यमंत्री आणि भारतीय मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्षाचे ज्येष्ठ नेते होते. १९७७ ते २००० या काळात ते राज्याचे मुख्यमंत्री होते आणि भारतातील कोणत्याही राज्याच्या मुख्यमंत्रिपदाचा हा सर्वात मोठा कारकाळ मानला जातो. बॅरिस्टरचे शिक्षण घेतलेल्या बसू यांनी जमीन सुधारणा आणि पंचायतींच्या सक्षमीकरणासाठी काम केले.

माहिती

वरील तारखा सार्वजनिक अभिलेखांवर आधारित आहेत. कार्यकाळाची वर्षे सुमारे आहेत.

बालपण आणि शिक्षण

ज्योती बसू यांचा जन्म १९१४ मध्ये कोलकाता येथील एका सुशिक्षित कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील वकिली व्यवसाय करत होते.

त्यांनी कोलकाता येथील प्रतिष्ठित महाविद्यालयात शिक्षण घेतले. पुढे उच्च शिक्षणासाठी ते लंडनला गेले आणि तेथून वकिलीची पदवी घेतली.

परदेशात असतानाच ते मार्क्सवादी विचारांकडे आकर्षित झाले. भारतात परतल्यानंतर त्यांनी पूर्णवेळ राजकारण आणि कामगार चळवळ यांत स्वतःला झोकून दिले.

राजकीय कारकीर्द

१९४० च्या दशकात ते भारतीय कम्युनिस्ट पक्षात सामील झाले. रेल्वे कामगारांच्या संघटनांमध्ये काम करताना त्यांनी आपली पकड मजबूत केली.

१९६४ मध्ये पक्षात फूट पडल्यावर ते भारतीय मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्षाच्या स्थापनेत सहभागी झाले. १९६७ मध्ये पश्चिम बंगालमध्ये आघाडीचे सरकार सत्तेत आल्यावर ते उपमुख्यमंत्री झाले.

१९७७ च्या निवडणुकीत डाव्या आघाडीने सत्ता मिळवल्यावर बसू मुख्यमंत्री झाले. त्यानंतर सलग चार निवडणुका जिंकत त्यांनी २००० पर्यंत सत्ता सांभाळली.

मुख्यमंत्रीपदाचा कारकाळ

बसू यांच्या कारकाळात राज्यात जमीन सुधारणांची अंमलबजावणी झाली. बर्गा अभियान (Operation Barga) अंतर्गत बटाईदार शेतकऱ्यांची नोंदणी करून त्यांचे हक्क कायद्याने सुरक्षित करण्यात आले.

पंचायत राज संस्थांना अधिकार आणि निधी देऊन ग्रामीण प्रशासन मजबूत करण्यात आले. यामुळे गावपातळीवरील योजनांची अंमलबजावणी सुधारली असे मानले जाते.

शेती आणि ग्रामीण भागावर भर असल्याने राज्यात औद्योगिक गुंतवणुकीची गती मंदावली, असा टीकेचा मुद्दाही मांडला जातो.

प्रमुख निर्णय आणि योजना

साक्षरता वाढवण्यासाठी राज्यात मोठ्या प्रमाणात साक्षरता अभियान राबवण्यात आले. आरोग्य सुविधा आणि प्राथमिक शिक्षण यांसाठी ग्रामीण भागात योजना उभारण्यात आल्या.

१९९६ मध्ये केंद्रात संयुक्त आघाडीचे सरकार बनवण्याचा प्रयत्न झाला तेव्हा बसू यांचे नाव पंतप्रधानपदासाठी चर्चेत होते. मात्र पक्षाच्या केंद्रीय समितीने त्या प्रस्तावाला संमती दिली नाही.

वारसा

ज्योती बसू हे भारतीय राजकारणातील सर्वात दीर्घकाळ मुख्यमंत्री राहिलेले नेते मानले जातात. त्यांनी स्थापन केलेली प्रशासकीय पद्धत पश्चिम बंगालमध्ये दीर्घकाळ टिकली.

त्यांची ओळख साधी राहणी, संयमी वक्तृत्व आणि संघटनात्मक शिस्त यांसाठी झाली. डाव्या चळवळीतील त्यांचे स्थान आजही महत्त्वाचे मानले जाते.

त्यांच्या कारकाळात पंचायतींना निवडणुकांच्या माध्यमातून सत्ता मिळाली आणि ग्रामीण भागातील लोकप्रतिनिधींची भूमिका वाढली. या पद्धतीचा अभ्यास इतर राज्यांतील प्रशासकांनीही केला. साधेपणा आणि शिस्त यांमुळे पक्षात आणि बाहेरही त्यांना आदराचे स्थान मिळाले होते.

संदर्भ

1. ज्योती बसू — मराठी विकिपीडिया
2. Jyoti Basu — English Wikipedia
3. पश्चिम बंगाल शासन
4. भारत सरकार

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६