जोहान्सबर्ग

जोहान्सबर्ग हे दक्षिण आफ्रिकेतील गौतेंग प्रांताची राजधानी आणि देशातील सर्वात मोठे शहर आहे. १८८६ मध्ये विटवॉटर्सरांड पर्वतरांगेत सोन्याचा मुख्य साठा सापडल्यानंतर या शहराची स्थापना झाली. सोन्याच्या शोधामुळे जगभरातून लोक येथे धाव घेऊन आले आणि काही वर्षांतच एका शेतजमिनीवर मोठे शहर उभे राहिले. विसाव्या शतकात खाणकाम आणि उद्योग यांमुळे शहर देशाचे आर्थिक केंद्र बनले. वर्णभेदकाळात शहराची रचना वंशाच्या आधारावर विभागली गेली आणि याच विभागणीचे परिणाम आजही दिसतात. १९९४ मध्ये लोकशाही व्यवस्था आल्यानंतर शहराने नव्या टप्प्यात प्रवेश केला. २०२२ च्या जनगणनेनुसार महानगरपालिकेची लोकसंख्या सुमारे ४८ लाख होती.

माहिती

जोहान्सबर्ग समुद्रसपाटीपासून सुमारे १,७५३ मीटर उंचीवर वसलेले आहे. उंचीमुळे हवामान सौम्य असून उन्हाळा उबदार व हिवाळा थंड व कोरडा असतो. हिवाळ्यात रात्री तापमान शून्याच्या आसपास येते.

शहराचे क्षेत्रफळ सुमारे ३३५ चौरस किलोमीटर असून महानगरपालिकेचे क्षेत्रफळ सुमारे १,६४३ चौरस किलोमीटर आहे. शहर अनेक पूर्वीच्या स्वतंत्र नगरांचे, टाउनशिपचे आणि वसाहतींचे एकत्रीकरण करून तयार झाले आहे. यामुळे त्याची रचना तुकड्यांमध्ये विभागलेली दिसते.

पाणी आणि वीज यांचा पुरवठा हे शहरासमोरील मोठे आव्हान आहे.

गौतेंग हा देशातील सर्वात लहान प्रांत असूनही सर्वाधिक शहरीकृत आहे.

शहरातून मोठी नदी वाहत नसल्याने पाणी दूरच्या धरणांमधून आणले जाते. यामुळे पाण्याचा पुरवठा हा शहराच्या वाढीसाठी मर्यादित घटक बनला आहे. या प्रांतातील बहुतेक आर्थिक क्रियाकलाप जोहान्सबर्ग आणि जवळचे प्रिटोरिया या दोन शहरांभोवती केंद्रित आहेत. जुन्या पायाभूत सुविधा आणि वाढती मागणी यामुळे अनेक भागांत पुरवठा खंडित होतो.

शहराच्या मध्यवर्ती भागातील जुन्या इमारतींची दुरवस्था आणि नवीकरण हा चर्चेचा विषय आहे. अनेक कार्यालये उपनगरांकडे सरकल्याने मध्यभागातील काही भाग रिकामे झाले आहेत.

सोन्याचा शोध आणि स्थापना

१८८४ मध्ये विटवॉटर्सरांड भागात सोन्याचे छोटे साठे सापडले होते. जुलै १८८६ मध्ये लांगलाग्ते येथे मुख्य साठा सापडल्याचे सांगितले जाते आणि त्यानंतर सोन्याची धाव सुरू झाली. सप्टेंबर १८८६ मध्ये या भागातील शेतजमिनी खाणीसाठी घोषित करण्यात आल्या.

३ ऑक्टोबर १८८६ रोजी या वसाहतीला प्रथमच जोहान्सबर्ग हे नाव देण्यात आले. सुरुवातीला हे केवळ तंबूंचे शिबिर होते, पण काही महिन्यांत त्यात सुमारे ३,००० लोक राहत होते. दहा वर्षांच्या आत शहराची लोकसंख्या एक लाखांच्या पार गेली आणि ते जगातील सर्वात वेगाने वाढणाऱ्या शहरांपैकी एक बनले.

खाणकाम

विटवॉटर्सरांडचा सोन्याचा साठा जगातील सर्वात मोठ्या साठ्यांपैकी एक मानला जातो. खाणी खोल जात असल्याने कामगारांना प्रचंड खोलीपर्यंत जावे लागत असे; येथील काही खाणी जगातील सर्वात खोल खाणींपैकी आहेत.

खाणकामामुळे शहराभोवती मोठे कामगार वर्गाचे वस्त्या उभ्या राहिल्या. खाणकामात मोठ्या प्रमाणात परदेशी कामगारांची आयात झाली आणि स्थानिक लोकांना कुशल कामांपासून दूर ठेवले गेले. यामुळे सामाजिक तणाव वाढला.

विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात सोन्याचे उत्पादन घटले आणि अनेक खाणी बंद पडल्या. आज शहराभोवती खाणींचे मोठे ढिगारे आणि टेकड्या पाहायला मिळतात; त्या भूतकाळाच्या खुणा आहेत.

येथील काही खाणी जगातील सर्वात खोल खाणींमध्ये मोडतात आणि तेथील तापमान व दाबामुळे काम करणे अतिशय कठीण असते. खोल खाणींमध्ये यंत्रसामग्री आणि हवाखोरी यांची विशेष व्यवस्था करावी लागते.

खाणींच्या ढिगाऱ्यांवर पुन्हा प्रक्रिया करून उरलेले सोने काढण्याचे प्रयत्न होतात. यामुळे जुना टाकाऊ माल पुन्हा उपयुक्त ठरतो.

वर्णभेदकाळातील विभागणी

१९५० च्या गट क्षेत्र कायद्यानुसार वंशाच्या आधारावर राहण्याची ठिकाणे निश्चित करण्यात आली. पांढऱ्या लोकांसाठी शहराचे मध्यवर्ती भाग राखीव ठेवले गेले आणि काळ्या लोकांना शहराबाहेरील टाउनशिपमध्ये हलवले गेले.

सोवेटो हे अशा टाउनशिपपैकी सर्वात मोठे आणि प्रसिद्ध आहे. १६ जून १९७६ रोजी सोवेटोत शालेय विद्यार्थ्यांनी भाषेच्या धोरणाविरुद्ध निषेध केला आणि त्यावर पोलिसांची गोळीबार झाला. या घटनेने देशाच्या लोकशाही चळवळीला नवी दिशा दिली.

१९९४ नंतर कायदेशीर भेदभाव संपला, पण आर्थिक विषमता कायम राहिली. पूर्वीच्या टाउनशिपमधील रहिवाशांना सुविधा आणि संधी आजही कमी मिळतात.

ओळखपत्र आणि हालचालींवरील निर्बंधांमुळे काळ्या लोकांच्या हालचाली मर्यादित होत्या. या धोरणांमुळे टाउनशिपमधील लोकसंख्या झपाट्याने वाढली आणि घरांची कमतरता निर्माण झाली.

आधुनिक अर्थव्यवस्था

जोहान्सबर्ग आफ्रिकेतील सर्वात श्रीमंत शहरांपैकी एक आहे. जोहान्सबर्ग स्टॉक एक्स्चेंज ही आफ्रिकेतील सर्वात मोठी शेअर बाजार आहे. देशातील प्रमुख बँका, खाण कंपन्या आणि औद्योगिक समूह यांची मुख्यालये येथे आहेत.

वित्त, खाणकाम, उत्पादन आणि सेवा ही प्रमुख क्षेत्रे आहेत. सँडटन हा भाग आर्थिक केंद्र बनला असून तेथे अनेक आंतरराष्ट्रीय कंपन्यांची कार्यालये आहेत.

शहरातील बेरोजगारी आणि विषमता ही मोठी समस्या आहे.

शहरातील आर्थिक केंद्रे आणि उपनगरे यांना जोडण्यासाठी जलद रेल्वे सेवा उभारली गेली आहे. ही सेवा मुख्यतः व्यावसायिक प्रवाशांसाठी उपयुक्त ठरते. मोठ्या भागात अनौपचारिक व्यवसाय आणि लहान उद्योग हे उपजीविकेचे साधन आहेत.

शहरात देशांतर्गत आणि परदेशातून मोठ्या प्रमाणात स्थलांतर होते. शेजारील देशांतून येणाऱ्या कामगारांमुळे शहरातील अनौपचारिक अर्थव्यवस्था वाढली आहे.

संस्था आणि शहरजीवन

देशाचे सर्वोच्च न्यायालय येथे आहे. शहरात अनेक विद्यापीठे, संग्रहालये आणि कला दीर्घिका आहेत. अपार्टहाइड संग्रहालय आणि सोवेटोतील ऐतिहासिक स्थळे पर्यटकांना आकर्षित करतात.

विटवॉटर्सरांड विद्यापीठ आणि जोहान्सबर्ग विद्यापीठ ही देशातील प्रमुख शैक्षणिक संस्था आहेत. घटनात्मक न्यायालयाची इमारत जुन्या तुरुंगाच्या जागी उभारली गेली आहे, जे प्रतीकात्मक महत्त्वाचे मानले जाते.

शहरातील सार्वजनिक वाहतूक मुख्यतः बस आणि ट्रेनवर आधारित आहे.

शहरात अनेक संग्रहालये आणि कला केंद्रे असून तीथे देशाच्या इतिहासाची माहिती मिळते. सांस्कृतिक महोत्सव आणि संगीत कार्यक्रम वर्षभर होतात. नव्या रेल्वे प्रणालीमुळे प्रवास सुधारला असला तरी मोठ्या भागात वाहतूक कोंडी कायम आहे.

शहरातील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ हा आफ्रिकेतील सर्वात वर्दळीच्या विमानतळांपैकी एक आहे. रस्ते आणि रेल्वेमार्गांची क्षमता वाढवण्यासाठी सतत प्रकल्प राबवले जात आहेत.

शहरातील सार्वजनिक जागा आणि उद्याने मर्यादित असून त्यांचे जतन करण्यावर भर दिला जात आहे. स्थानिक संघटना या भागांच्या संरक्षणासाठी कार्यरत आहेत.

प्रमुख निर्देशक

निर्देशक	माहिती
प्रांत	गौतेंग
स्थापना	१८८६
उंची	सुमारे १,७५३ मीटर
लोकसंख्या (२०२२)	सुमारे ४८ लाख
शहराचा दर्जा	१९२८
प्रमुख शेअर बाजार	जोहान्सबर्ग स्टॉक एक्स्चेंज
सोवेटो निषेध	१६ जून १९७६

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६