जोन ऑफ आर्क

जोन ऑफ आर्क ही फ्रान्सची राष्ट्रीय नायिका असून तिने शंभरवर्षीय युद्धात फ्रेंच बाजूने महत्त्वाची भूमिका बजावली. तिचा जन्म १४१२ च्या सुमारास फ्रान्समधील दोम्रेमी या गावी झाला. ती एक सामान्य शेतकरी कुटुंबातील मुलगी होती. तिने आपल्याला दैवी संदेश मिळत असल्याचे सांगितले आणि त्यानुसार ती फ्रान्सला इंग्रजांपासून मुक्त करण्याच्या कार्यात सहभागी झाली. १४२९ मध्ये ऑर्लेयान्सचा वेढा उठवण्यात तिचा मोठा वाटा होता. पुढील वर्षी ती बंदी झाली आणि तिच्यावर खटला चालवून १४३१ मध्ये तिला जिवंत जाळण्यात आले. १९२० मध्ये कॅथोलिक चर्चने तिला संत घोषित केले.

माहिती

जोनच्या बालपणाविषयीची माहिती मुख्यतः तिच्या खटल्यातील नोंदींवरून मिळते. ती लहानपणापासून धार्मिक प्रवृत्तीची होती, असे नोंदी सांगतात. तिने सुमारे तेराव्या वर्षापासून आपल्याला संदेश मिळत असल्याचे सांगितले आणि त्या संदेशांनी तिला फ्रान्सच्या राजाला मदत करण्याचे आदेश दिल्याचे तिने म्हटले. या संदेशांचे स्वरूप काय होते, हे तिच्या स्वतःच्या वर्णनांवरूनच उमजते. तिच्या काळातील स्त्रियांच्या सामाजिक स्थानाच्या दृष्टीने तिची भूमिका असामान्य होती. तिच्याविषयीचे अनेक तपशील समकालीन नोंदींतून मिळतात.

शंभरवर्षीय युद्धाची पार्श्वभूमी

शंभरवर्षीय युद्ध हा इंग्लंड व फ्रान्स यांतील दीर्घकालीन संघर्ष होता आणि तो सुमारे १३३७ ते १४५३ या काळात अनेक टप्प्यांत चालला. या युद्धात फ्रान्सच्या उत्तरेकडील मोठा भाग इंग्रजांच्या ताब्यात होता. फ्रेंच राजा चार्ल्स सहावा याच्या मृत्यूनंतर राज्याच्या वारसाहक्कावरून वाद निर्माण झाला. फ्रान्सच्या दक्षिणेकडील भागातील उमरावांनी चार्ल्सच्या मुलाला राजा मानले, मात्र त्याचा राज्याभिषेक झालेला नव्हता. १४२८ मध्ये इंग्रजांनी ऑर्लेयान्सचा वेढा घातला आणि फ्रान्सची परिस्थिती गंभीर झाली. या पार्श्वभूमीवर जोनचे आगमन झाले.

ऑर्लेयान्स

१४२९ च्या सुरुवातीला जोनने स्थानिक अधिकाऱ्याची भेट घेतली आणि नंतर राजाच्या दरबारात जाण्याची परवानगी मिळवली. तिने राजाला आपल्या कार्याची खात्री दिली आणि धार्मिक तज्ज्ञांनी तिची चौकशी केल्यानंतर तिला सैन्यासोबत जाण्याची परवानगी मिळाली. २९ एप्रिल १४२९ रोजी ती ऑर्लेयान्समध्ये दाखल झाली. पुढील काही दिवसांत फ्रेंच सैन्याने इंग्रजांच्या तळांवर हल्ले केले आणि ८ मे १४२९ रोजी वेढा उठवण्यात आला. या विजयामुळे फ्रेंच बाजूचा आत्मविश्वास वाढला. त्या लढाईत जोन जखमी झाली होती, असे नोंदी सांगतात. वेढा उठल्यानंतर तिने राजाला पुढील प्रदेश मुक्त करण्याचा आग्रह धरला. या विजयामुळे युद्धाचा कल फ्रेंच बाजूने वळला, असे इतिहासकार मानतात.

तपशील	माहिती
जन्म	सुमारे १४१२, दोम्रेमी
मृत्यू	३० मे १४३१, रूआन
ऑर्लेयान्सचा वेढा उठला	८ मे १४२९
राज्याभिषेक	१७ जुलै १४२९, रेम्स
कैद	२३ मे १४३०, काँपिएन
निर्दोष ठरवण्यात आले	१४५६
संत घोषणा	१६ मे १९२०

राज्याभिषेक

ऑर्लेयान्सनंतर फ्रेंच सैन्याने पुढील अनेक ठिकाणी यश मिळवले आणि जून १४२९ मध्ये झालेल्या लढाईत इंग्रजांचा मोठा पराभव झाला. त्यानंतर राजाच्या सैन्याने रेम्सकडे प्रयाण केले, कारण पारंपरिकपणे फ्रेंच राजांचा राज्याभिषेक तेथेच होत असे. १७ जुलै १४२९ रोजी रेम्सच्या कॅथेड्रलमध्ये चार्ल्स सातवा याचा राज्याभिषेक झाला आणि जोन त्या समारंभात उपस्थित होती. या घटनेने चार्ल्सच्या राज्याच्या दाव्यास बळ मिळाले. त्यानंतर राजाने तिच्या कुटुंबाला सन्मान दिला, असे नोंदी सांगतात.

कैद

राज्याभिषेकानंतर जोनने पॅरिसवर हल्ला करण्याचा आग्रह धरला, मात्र तो प्रयत्न यशस्वी झाला नाही. पुढील काळात राजाचा तिच्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलला, असे इतिहासकार नमूद करतात. २३ मे १४३० रोजी काँपिएन येथील लढाईत बुर्गंडीच्या सैन्याने तिला बंदी केले. बुर्गंडीचे सैन्य इंग्रजांच्या बाजूने लढत होते. पुढे तिला इंग्रजांच्या ताब्यात देण्यात आले आणि डिसेंबर १४३० मध्ये तिला रूआन येथे नेण्यात आले. फ्रान्सच्या राजाने तिच्या सुटकेसाठी पुरेसे प्रयत्न केले नाहीत, असे अनेक अभ्यासकांनी नमूद केले आहे.

खटला

९ जानेवारी १४३१ रोजी रूआन येथे तिच्या खटल्यास सुरुवात झाली. खटला चर्चच्या न्यायालयासमोर चालला, मात्र त्यावर इंग्रज अधिकाऱ्यांचा प्रभाव होता, असे नोंदी सांगतात. तिच्यावर दैवी संदेशांचा दावा खोटा असल्याचा आणि चर्चच्या अधिकारास न मानण्याचा आरोप होता. खटल्यातील तिची उत्तरे नोंदवली गेली आहेत आणि ती बहुतांश वेळा स्पष्ट व धीरोदात्त होती, असे वर्णनांतून दिसते. २४ मे १४३१ रोजी तिने एका कागदपत्रावर सही केली आणि काही अटी मान्य केल्या. पुढे तिने ती मागे घेतल्याने तिला पुन्हा दोषी ठरवण्यात आले.

मृत्यू

३० मे १४३१ रोजी रूआन येथील बाजारभागात तिला जिवंत जाळण्यात आले. तेव्हा ती सुमारे एकोणीस वर्षांची होती, असे नोंदी सांगतात. तिच्या मृत्यूची नोंद समकालीन स्रोतांतून मिळते. तिच्या राखेचे अवशेष नष्ट करण्यात आले, असेही नोंदवले जाते. या घटनेने फ्रान्समध्ये तिच्याविषयी सहानुभूती वाढली. पुढील शतकांत ती फ्रेंच राष्ट्रीय भावनेचे प्रतीक बनली. तिच्या व्यक्तिमत्त्वाचे वर्णन करताना स्रोतांमध्ये काही फरक आढळतो. काही नोंदींत ती धार्मिक व दृढनिश्चयी दाखवली आहे, तर काहींत तिच्या सैनिकी नेतृत्वावर भर आहे. तिच्या वेशभूषेचा आणि आचरणाचा मुद्दा खटल्यात महत्त्वाचा ठरला होता.

संत घोषणा आणि वाद

१४५० मध्ये फ्रान्सच्या राजाने तिच्या खटल्याची चौकशी सुरू केली आणि १४५६ मध्ये चर्चने तिला निर्दोष ठरवले. १९०९ मध्ये तिला धन्य घोषित करण्यात आले आणि १६ मे १९२० रोजी पोप बेनेडिक्ट पंधरावा यांनी तिला संत घोषित केले. तिचा स्मृतिदिन ३० मे असून फ्रान्समध्ये तिच्या स्मरणार्थ विशेष दिवस पाळला जातो. तिच्याविषयीच्या अभ्यासात काही मुद्दे अजूनही वादाचे आहेत. तिच्या दैवी संदेशांचे स्वरूप, खटल्यातील नोंदींची विश्वासार्हता आणि राजाच्या वर्तनाचे मूल्यमापन यांविषयी संशोधकांत मतभेद आहेत. तिच्या जीवनावर आधारित अनेक ग्रंथ, नाटके व चित्रपट तयार झाले आहेत. फ्रान्समध्ये तिची आठवण विविध स्वरूपांत ठेवली जाते. तिच्या नावाने रस्ते, शाळा व संस्था आहेत. तिच्या जीवनातील घटनांचा अभ्यास आजही सुरू आहे. तिच्या खटल्याच्या नोंदींचे अनेक भाषांत प्रकाशन झाले आहे; खटल्यास सुरुवात ९ जानेवारी १४३१ रोजी झाली होती. या नोंदींवर आधारित संशोधन गेल्या शतकात मोठ्या प्रमाणात वाढले. तिच्या खटल्यातील नोंदी ऐतिहासिक संशोधनासाठी महत्त्वाच्या मानल्या जातात, कारण त्यांतून त्या काळातील न्यायपद्धती व विचारसरणी यांची कल्पना येते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६