जॅझ संगीत

जॅझ ही अमेरिकेतील आफ्रिकी-अमेरिकी समुदायाच्या संगीत परंपरांतून उदयास आलेली संगीतशैली आहे. तिचा जन्म विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला न्यू ऑर्लिन्स या शहरात झाला, असे सामान्यतः मानले जाते. या संगीतात तात्काळ स्वररचना (इम्प्रोव्हायझेशन) हे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. ब्लूज, रॅगटाइम आणि आध्यात्मिक गीते यांचा प्रभाव जॅझवर पडला. लुई आर्मस्ट्राँग यांसारख्या कलाकारांनी या शैलीला जागतिक ओळख मिळवून दिली. पुढील शतकभरात जॅझने अनेक स्वरूपे धारण केली. आज जगभरातील संगीतकार या शैलीचा वापर करतात. संयुक्त राष्ट्रांच्या शैक्षणिक, वैज्ञानिक व सांस्कृतिक संघटनेने २०११ पासून ३० एप्रिल हा दिवस जागतिक जॅझ दिन म्हणून घोषित केला आहे.

माहिती

जॅझचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे तात्काळ स्वररचना. संगीतकार एखाद्या रचनेची मूलभूत चाल आणि लय कायम ठेवून प्रत्येक सादरीकरणात नवे स्वर व लयींचे प्रयोग करतात. त्यामुळे एकच रचना प्रत्येक वेळी वेगळी ऐकायला मिळते.

लय हा जॅझचा महत्त्वाचा आधार आहे. स्विंग नावाची विशिष्ट लयपद्धती या संगीताची ओळख आहे. यात ठराविक स्वर जाणूनबुजून थोडे मागे किंवा पुढे वाजवले जातात.

ब्लू नोट्स हे जॅझचे दुसरे वैशिष्ट्य आहे. या स्वरांमुळे संगीतात एक वेगळी भावना निर्माण होते. ही परंपरा आफ्रिकी संगीतातील स्वरपद्धतीतून आली आहे.

प्रश्नोत्तराची पद्धत हीही जॅझमध्ये महत्त्वाची आहे. एक वादक किंवा गायक काही स्वर मांडतो आणि दुसरा त्याला प्रतिसाद देतो. या पद्धतीमुळे सादरीकरणात संवाद निर्माण होतो.

न्यू ऑर्लिन्स आणि सुरुवातीचा काळ

न्यू ऑर्लिन्स हे विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला वेगवेगळ्या संस्कृतींचे केंद्र होते. तेथे आफ्रिकी, युरोपीय आणि कॅरिबियन परंपरांचा संगम झाला.

शहरातील ब्रास बँड परंपरा जॅझच्या जन्मासाठी महत्त्वाची ठरली. लग्ने, अंत्यसंस्कार आणि सार्वजनिक उत्सवांत हे बँड वाजत असत. त्यांनी लोकगीते आणि चाली आपल्या शैलीत सादर केल्या.

सुरुवातीच्या काळात जॅझचे ध्वनिमुद्रण झाले नव्हते. त्यामुळे या काळातील सादरीकरणांची फारशी नोंद उपलब्ध नाही. पहिली ध्वनिमुद्रणे १९१७ नंतरची आहेत.

१९२० च्या दशकात जॅझ शिकागो आणि न्यू यॉर्कमध्ये पोहोचला. उत्तरेकडील शहरांतील संगीतकारांनी या शैलीला नवे स्वरूप दिले.

सुधारणा आणि लय

सुधारणेचा अर्थ असा नाही की काहीही वाजवायचे. ठरलेल्या स्वरमालेतील चौकटीत राहून नवे मार्ग शोधणे हे त्यात अपेक्षित असते.

जॅझमध्ये लयीच्या अनेक पातळ्या एकत्र वाजतात. याला पॉलिरिदम असे म्हणतात. यामुळे संगीतात एक विशिष्ट गती आणि उत्साह निर्माण होतो.

सामूहिक सुधारणा आणि एकल सुधारणा अशा दोन्ही पद्धती वापरल्या जातात. एकल सुधारणेत वादक आपली कल्पना मांडतो आणि इतर वादक त्याला आधार देतात.

लय बदलण्याची पद्धतही जॅझमध्ये प्रचलित आहे. सादरीकरणाच्या मध्यभागी वादक लय बदलू शकतात. यामुळे प्रत्येक सादरीकरण वेगळे होते.

प्रमुख शैली

१९३० च्या दशकात स्विंग युग सुरू झाले. मोठ्या वाद्यमेळांनी नृत्यासाठी अनुकूल संगीत सादर केले. ड्यूक एलिंग्टन आणि काउंट बेसी यांनी या काळात मोठे योगदान दिले.

१९४० च्या दशकात बीबॉप ही नवी शैली उदयास आली. यात वेगवान लय आणि गुंतागुंतीचे स्वर महत्त्वाचे ठरले. चार्ली पार्कर आणि डिझी गिलेस्पी हे या शैलीचे प्रमुख कलाकार होते.

१९५० च्या दशकात शांत स्वरूपाची शैली विकसित झाली. याला कूल जॅझ असे म्हणतात. यात मंद गती आणि संयमित सादरीकरणावर भर होता.

कालखंड	शैली	वैशिष्ट्य
१९२०	न्यू ऑर्लिन्स जॅझ	सामूहिक सुधारणा
१९३०	स्विंग	मोठे वाद्यमेळ
१९४०	बीबॉप	वेगवान लय
१९५०	कूल जॅझ	संयमित स्वरूप
१९६०	फ्री जॅझ	पारंपरिक चौकटीबाहेर
१९७०	फ्यूजन	विद्युत वाद्ये

१९६० च्या दशकात फ्री जॅझ ही शैली आली. यात स्वरमालेची बंधने कमी करण्यात आली. १९७० च्या दशकात विद्युत वाद्यांचा वापर करून फ्यूजन शैली विकसित झाली.

प्रमुख कलाकार

लुई आर्मस्ट्राँग यांनी जॅझला जागतिक ओळख मिळवून दिली. त्यांच्या गायनाने आणि तुरहीवादनाने या शैलीची व्याप्ती वाढवली.

ड्यूक एलिंग्टन यांनी मोठ्या वाद्यमेळासाठी रचना केल्या. त्यांच्या रचनांनी जॅझला शास्त्रीय संगीताच्या जवळ नेले, असे समीक्षक म्हणतात.

माइल्स डेव्हिस यांनी अनेक शैलींत प्रयोग केले. त्यांच्या कारकिर्दीत कूल जॅझ आणि फ्यूजन अशा दोन्ही टप्प्यांतील काम महत्त्वाचे मानले जाते.

जॉन कोल्ट्रेन आणि ऑर्नेट कोलमन यांनी फ्री जॅझच्या प्रयोगांत मोठे योगदान दिले. त्यांच्या सादरीकरणांनी जॅझच्या पारंपरिक चौकटींना आव्हान दिले.

वाद्ये आणि संघरचना

जॅझमध्ये साधारणतः तीन प्रकारची वाद्ये वापरली जातात. सुरावाद्ये, लयवाद्ये आणि आधार देणारी वाद्ये. तुरही, सॅक्सोफोन आणि क्लॅरिनेट ही प्रमुख सुरावाद्ये आहेत.

पियानो, डबल बास आणि ड्रम्स ही वाद्ये अनेक जॅझ समूहांतील लयविभागाचा भाग असतात. या विभागाला इंग्रजीत 'रिदम सेक्शन' म्हणतात. या गटामुळे एकूण संगीताला आधार मिळतो.

छोट्या गटापासून मोठ्या वाद्यमेळापर्यंत अनेक रचना सादर केल्या जातात. त्रयी आणि चतुष्टय ही छोटी स्वरूपे जॅझमध्ये लोकप्रिय आहेत.

गायनालाही जॅझमध्ये महत्त्वाचे स्थान आहे. गायक स्वरांचा वापर वाद्यासारखा करतात. या पद्धतीला स्कॅट गायन असे म्हणतात.

भारत आणि जॅझ

भारतात जॅझचा प्रसार मुख्यतः मुंबई आणि गोवा येथून झाला. गोव्यातील संगीतकारांनी पाश्चात्य संगीताच्या विविध शैली आत्मसात केल्या.

विसाव्या शतकाच्या मध्यभागी मुंबईत जॅझच्या सादरीकरणांची परंपरा सुरू झाली. हॉटेल आणि क्लबमध्ये हे संगीत वाजत असे.

भारतीय संगीतकारांनी जॅझ आणि भारतीय शास्त्रीय संगीत यांची सांगड घालण्याचे प्रयोग केले. यातून नवे संगीत स्वरूप तयार झाले.

आज पुणे, बंगळुरू आणि दिल्ली येथेही जॅझ सादरीकरणे होतात. जागतिक जॅझ दिनानिमित्त विशेष कार्यक्रम आयोजित केले जातात.

जागतिक प्रभाव

जॅझचा प्रभाव अनेक संगीत शैलींवर दिसतो. लोकसंगीत, रॉक आणि फ्यूजन या शैलींनी जॅझमधून अनेक घटक घेतले.

अमेरिकेच्या सांस्कृतिक राजनैतिकतेतही जॅझचा वापर झाला. शीतयुद्धकाळात अमेरिकेने जॅझ कलाकारांचे परदेशी दौरे आयोजित केले.

जॅझचा अभ्यास आता अनेक विद्यापीठांत केला जातो. संगीत महाविद्यालयांत जॅझचे स्वतंत्र अभ्यासक्रम आहेत.

ध्वनिमुद्रण आणि प्रसारणामुळे जॅझचे जतन झाले आहे. जुन्या ध्वनिमुद्रणांचे पुनर्प्रकाशन आजही होते.

जॅझच्या सादरीकरणात संगीतकार आणि प्रेक्षक यांतील संवादही महत्त्वाचा असतो. प्रेक्षकांच्या प्रतिसादानुसार सादरीकरणाची दिशा बदलू शकते.

अनेक देशांत जॅझ महोत्सव नियमितपणे होतात. या महोत्सवांत स्थानिक आणि आंतरराष्ट्रीय कलाकार एकत्र सादरीकरण करतात.

जॅझच्या अभ्यासात ध्वनिमुद्रणांचे ऐकणे हे शिक्षणाचे महत्त्वाचे साधन मानले जाते. नवे कलाकार जुन्या सादरीकरणांचा अभ्यास करून आपली शैली घडवतात.

काही देशांनी जॅझला आपल्या सांस्कृतिक वारशाचा भाग म्हणून जपले आहे. संग्रहालये आणि संशोधन केंद्रे या परंपरेचे दस्तऐवजीकरण करतात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६