जम्मू आणि काश्मीर

जम्मू आणि काश्मीर हा भारताच्या उत्तर भागातील हिमालयीन केंद्रशासित प्रदेश आहे. बर्फाच्छादित पर्वत, काश्मीर खोरे, डल सरोवर, चिनार वृक्ष, जम्मूची मंदिरे आणि विविध भाषिक-सांस्कृतिक परंपरा यांमुळे या प्रदेशाची वेगळी ओळख आहे. श्रीनगर ही उन्हाळी राजधानी आणि जम्मू ही हिवाळी राजधानी आहे. २०१९ मध्ये झालेल्या प्रशासकीय पुनर्रचनेनंतर जम्मू आणि काश्मीरला विधानसभेसह केंद्रशासित प्रदेशाचा दर्जा मिळाला.

माहिती

तपशील	माहिती
नाव	जम्मू आणि काश्मीर
देश	भारत
प्रशासकीय दर्जा	विधानसभेसह केंद्रशासित प्रदेश
उन्हाळी राजधानी	श्रीनगर
हिवाळी राजधानी	जम्मू
जिल्हे	२०
अधिकृत भाषा	काश्मीरी, डोगरी, उर्दू, हिंदी आणि इंग्रजी
प्रमुख नद्या	झेलम, चिनाब, रावी
प्रमुख भौगोलिक भाग	जम्मू विभाग आणि काश्मीर खोरे

भौगोलिक स्थान आणि प्राकृतिक रचना

जम्मू आणि काश्मीर भारताच्या उत्तर भागात हिमालयीन प्रदेशात आहे. त्याच्या उत्तरेला व पूर्वेला लडाख, दक्षिणेला पंजाब आणि हिमाचल प्रदेश, तर पश्चिमेला पाकिस्तानच्या सीमेलगतचे प्रदेश आहेत. जम्मू विभागात डोंगराळ व काही सपाट भाग, तर काश्मीर खोऱ्यात पर्वतरांगांनी वेढलेले विस्तीर्ण खोरे आढळते.

काश्मीर खोरे पीर पंजाल आणि हिमालयीन पर्वतरांगांमध्ये वसलेले आहे. झेलम नदी या खोऱ्यातून वाहते आणि शेती, पाणीपुरवठा व स्थानिक जीवनासाठी महत्त्वाची आहे. डल, वुलर आणि मानसबल ही प्रसिद्ध सरोवरे आहेत. जम्मू विभागात चिनाब, रावी आणि तवी नदीप्रणालीचे महत्त्व आहे. उंचीनुसार हवामानात मोठा फरक दिसतो. काश्मीर खोऱ्यात हिवाळ्यात हिमवृष्टी होते, तर जम्मूच्या सखल भागांत उन्हाळा अधिक उष्ण असतो.

इतिहास आणि प्रशासकीय बदल

जम्मू आणि काश्मीरचा इतिहास प्राचीन राजसत्ता, बौद्ध व शैव परंपरा, मध्ययुगीन सुलतानत आणि डोगरा राजवटीशी संबंधित आहे. काश्मीरमध्ये प्राचीन काळापासून संस्कृत साहित्य, शैव तत्त्वज्ञान आणि बौद्ध परंपरांचा विकास झाला. कल्हणाने लिहिलेला ‘राजतरंगिणी’ हा काश्मीरच्या राजकीय इतिहासाचा महत्त्वाचा ग्रंथ आहे.

मध्ययुगात काश्मीरमध्ये विविध सुलतानांचे राज्य होते. पुढे मुघल साम्राज्याचा प्रभाव वाढला. १८व्या शतकानंतर अफगाण आणि शीख सत्तांचा प्रभाव या प्रदेशावर पडला. १८४६ च्या अमृतसर तहानंतर जम्मूचे डोगरा शासक गुलाबसिंह यांच्या अधिपत्याखाली जम्मू आणि काश्मीर संस्थानाची स्थापना झाली. ब्रिटिश भारताच्या अखेरच्या काळात हे संस्थान स्वतंत्र संस्थानिक राज्य होते.

१९४७ मध्ये भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर संस्थानाचे भारताशी विलीनीकरण झाले. पुढील दशकांत जम्मू आणि काश्मीरची घटनात्मक व प्रशासकीय स्थिती भारतीय संघराज्याच्या चौकटीत विकसित झाली. जम्मू आणि काश्मीर पुनर्रचना अधिनियम, २०१९ नुसार ३१ ऑक्टोबर २०१९ रोजी पूर्वीच्या राज्याची पुनर्रचना करून जम्मू आणि काश्मीर हा विधानसभेसह केंद्रशासित प्रदेश आणि लडाख हा विधानसभेविना केंद्रशासित प्रदेश निर्माण करण्यात आला.

राजधानी आणि प्रशासन

श्रीनगर ही उन्हाळी राजधानी आणि जम्मू ही हिवाळी राजधानी आहे. केंद्रशासित प्रदेशात नायब राज्यपाल हे घटनात्मक प्रशासकीय प्रमुख आहेत. विधानसभेची तरतूद असून निवडून आलेल्या सरकारकडे अनेक राज्यविषयक अधिकार असतात; काही विषय केंद्र सरकारच्या अखत्यारीत राहतात. प्रदेशात २० जिल्हे आहेत. स्थानिक प्रशासनात जिल्हाधिकारी कार्यालये, नगरपालिका, महानगरपालिका, पंचायत आणि इतर स्थानिक संस्था कार्य करतात.

लोकसंख्या आणि भाषा

२०११ च्या भारताच्या जनगणनेनुसार सध्याच्या जम्मू आणि काश्मीर केंद्रशासित प्रदेशाच्या क्षेत्रातील लोकसंख्या १,२२,६७,०१३ होती. ही २०११ मधील अधिकृत जनगणना आकडेवारी आहे; ती वर्तमान लोकसंख्या दर्शवत नाही. काश्मीरी, डोगरी, उर्दू, हिंदी आणि इंग्रजी या अधिकृत भाषा आहेत. जम्मू भागात डोगरी आणि इतर पहाडी भाषिक रूपे, तर काश्मीर खोऱ्यात काश्मीरीचा व्यापक वापर होतो.

श्रीनगर, जम्मू, अनंतनाग, बारामुल्ला, सोपोर, कठुआ आणि उधमपूर ही महत्त्वाची शहरे आहेत. विविध धार्मिक आणि भाषिक समुदायांच्या सहअस्तित्वातून स्थानिक समाजजीवन घडले आहे.

संस्कृती आणि सण

काश्मीरची हस्तकला, पश्मीना शाली, कालीन विणकाम, पेपर माशे कला आणि लाकडी कोरीवकाम जगप्रसिद्ध आहेत. जम्मू प्रदेशात डोगरी लोकसंगीत, नृत्य आणि मंदिरपरंपरा महत्त्वाच्या आहेत. सूफी संगीत, काश्मिरी शास्त्रीय संगीत आणि लोकगीतेही सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत.

ईद, बैसाखी, हेरथ, नवरेह, लोहरी आणि विविध स्थानिक जत्रा साजऱ्या होतात. वाजवान हा काश्मिरी खाद्यपरंपरेतील विशेष बहुपदरी भोजनप्रकार आहे. कहवा, दम आलू, रोगन जोश आणि विविध स्थानिक भाताचे पदार्थ प्रसिद्ध आहेत.

अर्थव्यवस्था

जम्मू आणि काश्मीरची अर्थव्यवस्था शेती, फलोत्पादन, पर्यटन, हस्तकला, सेवा आणि लघुउद्योगांवर आधारित आहे. सफरचंद, अक्रोड, बदाम, केशर, चेरी आणि नाशपाती ही महत्त्वाची उत्पादने आहेत. काश्मीरमधील केशर उत्पादनाला विशेष भौगोलिक व सांस्कृतिक महत्त्व आहे. जम्मू विभागात तांदूळ, मका, गहू आणि डाळींची शेती केली जाते.

पर्यटनामुळे हॉटेल, वाहतूक, मार्गदर्शक सेवा, हस्तकला आणि स्थानिक खाद्यव्यवसायांना रोजगार मिळतो. पश्मीना, कालीन, लाकडी वस्तू आणि पेपर माशे उत्पादनांना देशांतर्गत व आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठ आहे. जलविद्युत निर्मितीचीही क्षमता आहे.

वन्यजीवन आणि पर्यावरण

दाचीगाम राष्ट्रीय उद्यान, किश्तवाड राष्ट्रीय उद्यान, हेमिस परिसराशी संबंधित हिमालयीन अधिवास आणि अनेक वन्यजीव अभयारण्ये पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाची आहेत. हंगुल किंवा काश्मीर हरिण हा प्रदेशातील विशेष वन्यप्राणी आहे. हिमबिबट्या, काळा अस्वल, कस्तुरी मृग आणि विविध पक्षी उंच पर्वतीय भागांत आढळतात.

हिमनद्यांतील बदल, जंगलांवरील दबाव, सरोवरांचे प्रदूषण, पूर आणि भूस्खलन ही पर्यावरणीय आव्हाने आहेत. डल व वुलर सरोवरांचे संवर्धन, नदीप्रदूषण नियंत्रण आणि शाश्वत पर्यटन आवश्यक आहे.

पर्यटन आणि वारसा

डल सरोवर, मुगल गार्डन्स, गुलमर्ग, पहलगाम, सोनमर्ग, वैष्णोदेवी मंदिर, अमरनाथ गुहा आणि पटनीटॉप ही प्रसिद्ध पर्यटनस्थळे आहेत. श्रीनगरमधील शंकराचार्य मंदिर, हजरतबल दर्गा आणि जुन्या शहरातील ऐतिहासिक वास्तू सांस्कृतिक वारशाचे दर्शन घडवतात. जम्मूतील रघुनाथ मंदिर आणि बाहू किल्ल्यालाही ऐतिहासिक महत्त्व आहे.

जम्मू आणि काश्मीरचे महत्त्व

जम्मू आणि काश्मीर हा हिमालयीन जलसंपत्ती, सांस्कृतिक वारसा, फलोत्पादन आणि पर्यटनासाठी महत्त्वाचा प्रदेश आहे. नैसर्गिक परिसंस्थांचे संरक्षण, शाश्वत पर्यटन, स्थानिक रोजगार आणि पर्वतीय आपत्ती व्यवस्थापन ही भविष्यासाठी महत्त्वाची उद्दिष्टे आहेत.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

१. जम्मू आणि काश्मीरचा प्रशासकीय दर्जा काय आहे?
हा विधानसभेसह केंद्रशासित प्रदेश आहे.

२. जम्मू आणि काश्मीरच्या राजधानी कोणत्या?
श्रीनगर ही उन्हाळी आणि जम्मू ही हिवाळी राजधानी आहे.

३. जम्मू आणि काश्मीरमधील प्रमुख नदी कोणती?
झेलम ही काश्मीर खोऱ्यातील प्रमुख नदी आहे.

४. जम्मू आणि काश्मीरमध्ये किती जिल्हे आहेत?
या केंद्रशासित प्रदेशात २० जिल्हे आहेत.

५. जम्मू आणि काश्मीरच्या अधिकृत भाषा कोणत्या?
काश्मीरी, डोगरी, उर्दू, हिंदी आणि इंग्रजी या अधिकृत भाषा आहेत.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ६ नोव्हेंबर २०२६