जकार्ता

जकार्ता ही इंडोनेशियाची राजधानी आणि देशातील सर्वात मोठे शहर आहे. हे शहर जावा बेटाच्या वायव्य किनाऱ्यावर, सिलिवुंग नदीच्या मुखाजवळ वसलेले आहे. वसाहत काळात या शहराला बटाव्हिया असे नाव होते आणि ते डच ईस्ट इंडिजचे प्रशासकीय केंद्र होते. १९४५ मध्ये इंडोनेशियाने स्वातंत्र्य जाहीर केल्यानंतर जकार्ता देशाची राजधानी बनली. आज हे शहर देशाचे आर्थिक, वित्तीय आणि सांस्कृतिक केंद्र आहे. अंदाजानुसार शहराची लोकसंख्या सुमारे १.२ कोटी असून महानगर प्रदेशात सुमारे ३ कोटी लोक राहतात. २०२४ मध्ये इंडोनेशियाने नवी राजधानी नुसांतारा येथे उभारण्याचा निर्णय अमलात आणला.

माहिती

जकार्ता हे जकार्ता विशेष राजधानी क्षेत्र या स्वतंत्र प्रशासकीय एककाच्या रूपात कार्यरत आहे. या क्षेत्राचे क्षेत्रफळ सुमारे ६६० चौरस किलोमीटर आहे. शहर जवळपास सपाट असून बहुतांश भाग समुद्रसपाटीच्या आसपास आहे. हवामान उष्णकटिबंधीय मान्सूनचे असून वर्षभर उच्च आर्द्रता आणि मुसळधार पाऊस पडतो.

शहरातून १३ नद्या वाहतात आणि अनेक कालवे आहेत. पूर्वीच्या काळात या जलमार्गांचा वाहतुकीसाठी मोठ्या प्रमाणात वापर होत असे. वसाहत काळात बांधलेल्या कालव्यांनी शहराला एक वेगळे स्वरूप दिले होते. कालांतराने अनेक कालवे बुजवून रस्ते तयार केले गेले.

शहराच्या उत्तरेस जावा समुद्र आहे. येथील किनारा उथळ आणि गाळाचा असून अनेक नद्या याच भागात समुद्राला मिळतात. बंदराच्या जवळचे भाग हे देशाच्या सर्वात जुन्या वसाहतींपैकी एक आहेत.

पावसाळ्यात दिवसभर ढगाळ हवामान आणि दुपारनंतरचा पाऊस हे येथील नेहमीचे चित्र असते. उन्हाळ्यात मात्र उकाडा आणि दमटपणा तीव्र होतो. या हवामानामुळे पाण्याचा निचरा आणि साठवणुकीची व्यवस्था अधिक महत्त्वाची ठरते.

डच वसाहत काळ

सोळाव्या शतकात हा भाग सुंदा राज्याच्या अधिपत्याखाली होता आणि येथील बंदराला सुंदा केलापा असे म्हणत असे. १५२७ मध्ये फतहिल्लाह यांनी हे बंदर जिंकून त्याचे नाव जयकर्ता असे ठेवले. १६१९ मध्ये डच ईस्ट इंडिया कंपनीने येथे तळ उभारला आणि शहराला बटाव्हिया असे नाव दिले.

पुढील तीन शतके बटाव्हिया हे डच वसाहतींचे मुख्यालय होते. येथून मसाल्यांचा आणि नंतर कॉफी व रबरचा व्यापार चालत असे. डचांनी कालवे, किल्ले आणि प्रशासकीय इमारती बांधल्या. या काळात शहराची रचना युरोपीय आणि आशियाई वस्त्यांमध्ये विभागली गेली होती. १९४२ मध्ये जपानने या भागावर ताबा मिळवला आणि वसाहतविषयक व्यवस्था कोसळली.

स्वातंत्र्यानंतरची वाढ

१९४५ मध्ये स्वातंत्र्य जाहीर झाल्यानंतर जकार्ता राजधानी बनली. १९६० ते १९९० या काळात ग्रामीण भागातून मोठ्या प्रमाणात लोक शहरात आले. यामुळे लोकसंख्या वेगाने वाढली आणि शहराचा विस्तार आसपासच्या भागांत झपाट्याने झाला.

या काळात उंच इमारती, व्यावसायिक केंद्रे आणि नव्या वसाहती उभ्या राहिल्या. शहरातील पारंपरिक वस्त्या, ज्यांना कंपुंग म्हणतात, त्या नव्या बांधकामांमध्ये अडकल्या. १९९८ च्या आर्थिक आणि राजकीय संकटाने शहराला मोठा फटका बसला. त्यानंतरच्या काळात लोकशाही व्यवस्था मजबूत झाली आणि शहराचे प्रशासन अधिक स्थानिक स्वराज्याकडे वळले.

लोकसंख्या आणि नगररचना

जकार्ता हे जगातील सर्वाधिक घनतेच्या शहरांपैकी एक आहे. दर चौरस किलोमीटरमागे सरासरी १६,००० हून अधिक लोक राहतात. शहराची लोकसंख्या वाढ मुख्यतः स्थलांतरामुळे होते.

शहराच्या पूर्व-पश्चिम पट्ट्यात व्यावसायिक केंद्रे आणि उंच इमारती आहेत, तर उत्तरेकडील किनाऱ्यावर जुने बंदर आणि घनवस्ती आहे. दक्षिण आणि पूर्वेकडील उपनगरांत नव्या वसाहती वाढल्या आहेत. जवळची बोगोर, डेपोक आणि तांगेरांग ही शहरे जकार्ताशी जोडली गेली आहेत आणि एक मोठा महानगर पट्टा तयार झाला आहे.

रहिवासी भागांतील अनेक वस्त्या पिण्याच्या पाण्यासाठी भूजलावर अवलंबून आहेत. पाण्याची कमतरता आणि वितरणातील त्रुटी यामुळे अनेक कुटुंबांना खाजगी पंपांवर अवलंबून राहावे लागते. हाच घटक जमीन खचण्याच्या समस्येला कारणीभूत ठरतो.

पूर आणि रहदारीची आव्हाने

भूजलाचा अतिरिक्त उपसा, बांधकामाचा भार आणि समुद्रपातळीतील वाढ यामुळे जकार्ता खाली बसत आहे. काही भागांत जमीन वर्षाला १० ते ३० सेंटिमीटरपर्यंत खचते आहे. उत्तर जकार्ताचा भाग गेल्या दहा वर्षांत सुमारे २.५ मीटरने खाली आला आहे. शहराचा सुमारे ४० टक्के भाग आता समुद्रसपाटीखाली आहे.

मुसळधार पावसात नद्या तुडुंब भरतात आणि सपाट भागात पाणी साचते. किनाऱ्यावर भरतीचे पाणी अडवण्यासाठी बंधारे बांधले गेले आहेत. तरीही पूर ही समस्या कायम आहे.

नद्यांमधील कचरा आणि गाळ यामुळे पाण्याचा प्रवाह मंदावतो आणि पूर येण्याची शक्यता वाढते. काही भागांत पाण्याखाली जाणारी क्षेत्रे निश्चित करून तेथील रहिवाशांना स्थलांतरित करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. मात्र पुरेसा निधी आणि समन्वय यांचा अभाव ही अडचण आहे.

रहदारीची कोंडी हे दुसरे मोठे आव्हान आहे. २००४ मध्ये बस रॅपिड ट्रान्झिट सेवा सुरू झाली आणि २०१९ मध्ये पहिली मेट्रो रेल्वे सुरू झाली. तरीही रस्त्यांवरील वाहनांची संख्या क्षमतेपेक्षा अधिक असल्याने प्रवासास बराच वेळ लागतो.

वाहनांची वाढती संख्या हवेच्या प्रदूषणाचेही मोठे कारण आहे. शहरातील प्रदूषणाची पातळी अनेकदा आरोग्यासाठी धोकादायक असते. त्यामुळे सार्वजनिक वाहतुकीचा वापर वाढवणे आणि जुन्या वाहनांवर मर्यादा घालणे यावर भर दिला जात आहे.

अर्थव्यवस्था

जकार्ता इंडोनेशियाच्या एकूण देशांतर्गत उत्पादनात मोठा वाटा देते. देशातील प्रमुख बँका, विमा कंपन्या, उत्पादन उद्योग आणि दूरसंचार कंपन्यांची मुख्यालये येथे आहेत. औद्योगिक वसाहती शहराच्या पूर्व आणि उत्तर भागांत केंद्रित आहेत.

बंदरामुळे व्यापाराला मोठा आधार मिळतो. तंजुंग प्रियोक हे इंडोनेशियातील सर्वात मोठे बंदर याच भागात आहे. सेवा क्षेत्र, व्यापार आणि अनौपचारिक कामगार वर्ग हे शहराच्या अर्थव्यवस्थेचे महत्त्वाचे स्तंभ आहेत.

नवी राजधानी नुसांतारा

जकार्ताच्या वाढत्या समस्या आणि जावा बेटावरील अतिरिक्त केंद्रीकरण यामुळे २०१९ मध्ये नवी राजधानी उभारण्याचा निर्णय घेण्यात आला. बोर्नियो बेटावरील पूर्व कालिमंतान प्रांतात नुसांतारा हे शहर उभारले जात आहे. १७ ऑगस्ट २०२४ रोजी येथे राष्ट्रपती भवनाचे उद्घाटन झाले.

या प्रकल्पाचा अंदाजे खर्च ३२ अब्ज अमेरिकी डॉलर इतका सांगितला जातो. बांधकाम २०२२ मध्ये सुरू झाले असून ते २०४५ पर्यंत टप्प्याटप्प्याने पूर्ण होणे अपेक्षित आहे. नव्या शहरात २०४५ पर्यंत सुमारे २० लाख लोक वसवण्याचा घाट आहे. जकार्ता हे अजूनही देशाचे आर्थिक केंद्र राहणार असल्याचे सांगितले जाते.

प्रमुख निर्देशक

निर्देशक	माहिती
देश	इंडोनेशिया
क्षेत्रफळ	सुमारे ६६० चौरस किमी
लोकसंख्या (शहर)	सुमारे १.२ कोटी
लोकसंख्या (महानगर)	सुमारे ३ कोटी
डच वसाहतीची स्थापना	१६१९ (बटाव्हिया)
पहिली मेट्रो सेवा	२०१९
नवी राजधानी	नुसांतारा, २०२४

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६