जयपूर जिल्हा

जयपूर जिल्हा हा राजस्थान राज्याचा जिल्हा आहे. राज्याची राजधानी जयपूर याच जिल्ह्यात आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय जयपूर येथे आहे. गुलाबी रंगाच्या वास्तूंमुळे हे शहर 'गुलाबी शहर' म्हणून जगभर ओळखले जाते.

माहिती

या तक्त्यातील आकडे २०११ च्या जनगणनेतील आहेत.

नावाची व्युत्पत्ती

जयपूर हे नाव सवाई जयसिंह दुसरे यांच्या नावावरून आले आहे. १७२७ मध्ये त्यांनी हे नवे शहर वसवले. तेव्हा याला 'सवाई जयसिंगपूर' असे नाव देण्यात आले होते. पुढे ते जयपूर असे झाले.

इतिहास

जयपूरच्या आधी या भागाचे केंद्र आमेर होते. तेथे कछवाहा राजपूत घराण्याची सत्ता होती. आमेर किल्ला आजही या भागातील प्रमुख वास्तू आहे.

१७२७ मध्ये सवाई जयसिंह यांनी नव्या नियोजित शहराची स्थापना केली. शहराची रचना ग्रंथांतील नगररचनेच्या तत्त्वांवर केली गेली. १९४९ मध्ये राजस्थान राज्याची स्थापना झाली आणि जयपूर तेथील राजधानी बनले.

भूगोल

जिल्हा अरवली पर्वतरांगेच्या परिसरात वसला आहे. बनास आणि त्याच्या उपनद्या जिल्ह्यातून वाहतात. उत्तरेस सिकर व झुंझुनू, पूर्वेस अलवर व दौसा, दक्षिणेस टोंक तर पश्चिमेस नागौर जिल्हे आहेत.

जिल्ह्यात उन्हाळा अतिशय उष्ण आणि हिवाळा थंड असतो. पावसाचे प्रमाण मध्यम आहे. जिल्ह्यातील बराचसा भाग कोरडा असून शेती पावसावर व कालव्यांवर अवलंबून आहे.

अर्थव्यवस्था आणि शेती

पर्यटन हे जिल्ह्याचे अर्थकारणाचे मोठे केंद्र आहे. दागिने, रत्ने, निळी मातीची भांडी, बंधेज व छपाई ही हस्तकला येथे मोठ्या प्रमाणात चालतात. जयपूर हे देशातील रत्न व दागिन्यांच्या व्यापाराचे प्रमुख केंद्र आहे.

जिल्ह्यात बाजरी, गहू, मोहरी, ग्वार आणि कडधान्ये ही प्रमुख पिके आहेत. भाजीपाला व दुग्धव्यवसाय हेही उत्पन्नाचे स्रोत आहेत. शिक्षण संस्था व सेवा उद्योगही मोठ्या प्रमाणात आहेत. जिल्ह्यातील ग्रामीण भागात शेती व पशुपालन हे उत्पन्नाचे मुख्य साधन आहे.

प्रमुख शहरे

जयपूर हे जिल्ह्याचे सर्वात मोठे शहर आहे. आमेर, सांगानेर, चोमू, फुलेरा, कोटपूतली आणि बगरू ही इतर महत्त्वाची शहरे आहेत. सांगानेर हे विमानतळ व औद्योगिक क्षेत्रासाठी ओळखले जाते.

प्रशासन आणि वाहतूक

जिल्ह्याचा कारभार जिल्हाधिकारी पाहतो. जिल्ह्याची विभागणी तहसील व पंचायत समित्यांमध्ये झाली आहे. जयपूर महानगरपालिका शहराच्या नागरी सेवा पुरवते. कायदा व सुव्यवस्थेसाठी पोलीस आयुक्तालय आहे.

जयपूर येथे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. जयपूर जंक्शन हे राजस्थानमधील महत्त्वाचे रेल्वे स्थानक आहे. २०१५ मध्ये शहरात मेट्रो सेवा सुरू झाली. राष्ट्रीय महामार्गांद्वारे जिल्हा दिल्ली व राज्यातील इतर शहरांशी जोडला गेला आहे.

पर्यटन आणि संस्कृती

आमेर किल्ला हे जिल्ह्याचे सर्वात प्रसिद्ध स्थळ आहे. हवा महल, सिटी पॅलेस, जयगड किल्ला आणि नाहरगड किल्ला ही इतर प्रमुख आकर्षणे आहेत. जंतर मंतरला २०१० मध्ये जागतिक वारसा दर्जा मिळाला.

जयपूर शहराला २०१९ मध्ये जागतिक वारसा शहराचा दर्जा मिळाला. अल्बर्ट हॉल संग्रहालय, गलता टेकडी, सिसोदिया राणीची बाग आणि रामबाग ही इतर स्थळे आहेत. शहरातील बाजारपेठा हस्तकलेसाठी प्रसिद्ध आहेत.

जिल्ह्यात राजस्थानी व हिंदी भाषा बोलल्या जातात. जयपूर हे राजस्थानमधील शिक्षण व आरोग्य सेवांचेही प्रमुख केंद्र आहे. शहराच्या नियोजित रचनेमुळे तेथील बाजारपेठा व गल्ल्या पाहण्यासारख्या आहेत.

संदर्भ

1. जयपूर जिल्हा
2. Jaipur district
3. जयपूर जिल्हा अधिकृत संकेतस्थळ
4. भारताची जनगणना २०११

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६