इंदूर जिल्हा

इंदूर जिल्हा हा मध्य प्रदेश राज्याच्या पश्चिम भागातील जिल्हा आहे. लोकसंख्येच्या दृष्टीने तो राज्यातील सर्वात मोठा जिल्हा आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय इंदूर येथे आहे. होळकर घराण्याची राजधानी राहिलेले हे शहर व्यापार व उद्योगासाठी प्रसिद्ध आहे.

माहिती

या तक्त्यातील आकडे २०११ च्या जनगणनेतील आहेत.

नावाची व्युत्पत्ती

इंदूर हे नाव 'इंद्रेश्वर' या देवळावरून आले असे मानले जाते. 'इंद्र' आणि 'पूर' म्हणजे नगर, अशीही व्युत्पत्ती सांगितली जाते. शहराच्या जुन्या भागात इंद्रेश्वर मंदिर आहे.

इतिहास

अठराव्या शतकाच्या सुरुवातीला येथे होळकर घराण्याची सत्ता आली. मल्हारराव होळकर यांनी मराठा सत्तेचा विस्तार केला. पुढे अहिल्याबाई होळकर यांनी १७६७ ते १७९५ या काळात राज्य केले आणि अनेक वास्तू बांधल्या.

१९१८ मध्ये हे संस्थान ब्रिटिशांचे संरक्षित संस्थान बनले. स्वातंत्र्यानंतर इंदूर मध्य भारत राज्याची राजधानी बनले. १९५६ मध्ये मध्य भारत मध्य प्रदेशात विलीन झाले आणि इंदूर जिल्हा त्या राज्याचा भाग झाला.

भूगोल

जिल्हा मालवा पठारावर सुमारे ५५० मीटर उंचीवर वसला आहे. खान (कान्ह) ही जिल्ह्यातील प्रमुख नदी आहे. उत्तरेस देवास, पूर्वेस देवास व खंडवा, दक्षिणेस खरगोन तर पश्चिमेस धार जिल्हा आहे.

जिल्ह्यात उन्हाळा उष्ण आणि हिवाळा सौम्य असतो. मान्सूनमध्ये पाऊस पडतो. जिल्ह्यातील माती काळी असून सोयाबीन व कापसासाठी योग्य आहे.

अर्थव्यवस्था आणि शेती

इंदूर हे मध्य भारतातील मोठे व्यापारी केंद्र आहे. कापड, सोयाबीन, कडधान्ये व औषधांचा व्यापार मोठ्या प्रमाणात चालतो. जिल्ह्यात ऑटोमोबाइल, औषध व अभियांत्रिकी उद्योग आहेत. अलीकडच्या काळात माहिती तंत्रज्ञानही वाढले आहे.

स्वच्छता सर्वेक्षणात इंदूरला अनेक वर्षे देशातील सर्वात स्वच्छ शहराचा किताब मिळाला आहे. यामुळे शहराची ओळख वाढली. जिल्ह्यात सोयाबीन, गहू, कापूस व भाजीपाला ही प्रमुख पिके आहेत.

प्रमुख शहरे

इंदूर हे जिल्ह्याचे सर्वात मोठे शहर आहे. राऊ, सांवेर, देपालपूर आणि म्होव (डॉ. आंबेडकर नगर) ही इतर महत्त्वाची शहरे आहेत. म्होव येथे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे जन्मस्थान आहे.

प्रशासन आणि वाहतूक

जिल्ह्याचा कारभार जिल्हाधिकारी पाहतो. जिल्ह्याची विभागणी दहा तहसीलींत व चार विकास खंडांत झाली आहे. इंदूर महानगरपालिका शहराच्या नागरी सेवा पुरवते. कायदा व सुव्यवस्थेसाठी पोलीस आयुक्तालय आहे.

इंदूर येथे देवी अहिल्याबाई होळकर विमानतळ आहे. इंदूर जंक्शन हे मध्य प्रदेशातील व्यस्त रेल्वे स्थानक आहे. शहरात मेट्रोचे काम सुरू आहे. राष्ट्रीय महामार्गांद्वारे जिल्हा भोपाळ, मुंबई व आग्राशी जोडला गेला आहे.

पर्यटन आणि संस्कृती

राजवाडा हे होळकर काळातील प्रमुख वास्तू आहे. लालबाग पॅलेस हे संग्रहालय असून तेथे राजघराण्याच्या वस्तू पाहायला मिळतात. खजराना गणेश मंदिर आणि अन्नपूर्णा मंदिर ही प्रमुख धार्मिक स्थळे आहेत.

पाताळपानी धबधबा आणि जवळचे सितलामाता धबधबा ही निसर्गरम्य स्थळे आहेत. शहरातील सराफा बाजार खाद्यपदार्थांसाठी प्रसिद्ध आहे. म्होव येथील भीम जन्मभूमी स्मारकही पर्यटकांना आकर्षित करते.

जिल्ह्यात हिंदी ही प्रमुख भाषा आहे. इंदूरमध्ये खाद्यपदार्थ व बाजारपेठांसाठी प्रसिद्ध अशी संस्कृती आहे. शहरात अनेक शिक्षण संस्था व उद्योग असल्याने रोजगाराच्या संधी मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध आहेत.

संदर्भ

1. इंदूर जिल्हा
2. Indore district
3. इंदूर जिल्हा अधिकृत संकेतस्थळ
4. भारताची जनगणना २०११

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६