भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस ही भारतातील सर्वांत जुनी राजकीय संघटनांपैकी एक आहे. तिची स्थापना २८ डिसेंबर १८८५ रोजी मुंबईत झाली. सुरुवातीला ब्रिटिश भारतातील सुशिक्षित भारतीयांना राजकीय चर्चा आणि मागण्या मांडण्यासाठी एक व्यासपीठ उपलब्ध करून देणे हा तिचा उद्देश होता. पुढे ही संघटना भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या प्रमुख केंद्रांपैकी एक बनली. तिच्या इतिहासात उदारमतवादी, जहाल, गांधीवादी, समाजवादी आणि इतर विचारप्रवाहांचा सहभाग दिसतो.

माहिती

तपशील	माहिती
स्थापना	२८ डिसेंबर १८८५
पहिले अधिवेशन	मुंबई
पहिले अध्यक्ष	व्योमेशचंद्र बनर्जी
संस्थापक प्रयत्नांशी संबंधित व्यक्ती	ए. ओ. ह्यूम आणि भारतीय सार्वजनिक नेते
प्रारंभीचे प्रतिनिधी	७२
प्रमुख ऐतिहासिक भूमिका	भारतीय स्वातंत्र्यलढा

स्थापनेची पार्श्वभूमी

एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात भारतात आधुनिक शिक्षण, वृत्तपत्रे, रेल्वे आणि प्रशासकीय बदलांमुळे राजकीय जागृती वाढत होती. विविध प्रांतांतील सुशिक्षित भारतीयांना प्रशासनातील भेदभाव, आर्थिक प्रश्न आणि प्रतिनिधित्वाचा अभाव याबद्दल चर्चा करण्याची गरज जाणवत होती. या पार्श्वभूमीवर अखिल भारतीय पातळीवरील राजकीय संघटनेची कल्पना पुढे आली.

२८ डिसेंबर १८८५ रोजी मुंबईतील गोकुळदास तेजपाल संस्कृत महाविद्यालयात काँग्रेसचे पहिले अधिवेशन झाले. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या अधिकृत इतिहासानुसार या अधिवेशनात ७२ प्रतिनिधी सहभागी झाले होते. व्योमेशचंद्र बनर्जी हे पहिले अध्यक्ष होते. ए. ओ. ह्यूम यांनी संघटना उभारण्याच्या प्रयत्नांत महत्त्वाची भूमिका बजावली; मात्र काँग्रेसच्या निर्मितीत भारतीय सार्वजनिक नेते आणि विविध प्रांतीय संघटनांचे योगदानही महत्त्वाचे होते.

सुरुवातीची उद्दिष्टे

काँग्रेसच्या सुरुवातीच्या नेत्यांनी घटनात्मक मार्गाने सुधारणा मागितल्या. भारतीयांना प्रशासनात अधिक प्रतिनिधित्व मिळावे, नागरी सेवांमध्ये समान संधी असावी, अर्थसंकल्प आणि करव्यवस्थेवर चर्चा व्हावी, तसेच कायदे मंडळांमध्ये भारतीय सदस्यांची संख्या वाढावी, अशा मागण्या मांडल्या गेल्या. या टप्प्यात दादाभाई नौरोजी, फिरोजशहा मेहता, सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी आणि गोपाळकृष्ण गोखले यांसारखे नेते महत्त्वाचे ठरले.

उदारमतवादी आणि जहाल प्रवाह

काँग्रेसच्या आत ब्रिटिश सरकारशी संवाद आणि टप्प्याटप्प्याने सुधारणा यांवर भर देणारा उदारमतवादी प्रवाह होता. दुसरीकडे स्वराज्याची अधिक ठाम मागणी करणारा जहाल प्रवाह विकसित झाला. लोकमान्य टिळक, लाला लजपतराय आणि बिपिनचंद्र पाल यांसारखे नेते या प्रवाहाशी संबंधित होते. बंगालच्या फाळणीनंतर स्वदेशी आणि बहिष्कार आंदोलनाला चालना मिळाली.

गांधी युग आणि जनआंदोलने

महात्मा गांधी भारतात परतल्यानंतर काँग्रेसच्या कार्यपद्धतीत मोठा बदल झाला. असहकार आंदोलन, सविनय कायदेभंग आणि भारत छोडो आंदोलन यांसारख्या चळवळींमध्ये शेतकरी, कामगार, विद्यार्थी, महिला आणि विविध सामाजिक गट सहभागी झाले. काँग्रेसचे अधिवेशन आणि संघटनात्मक रचना देशभरातील राजकीय संवादाचे माध्यम बनली. त्याच वेळी स्वातंत्र्यलढ्यात काँग्रेसबाहेरील क्रांतिकारी, समाजवादी, प्रादेशिक आणि इतर संघटनांचाही सहभाग होता.

स्वातंत्र्य आणि पुढील राजकारण

१५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाला. स्वातंत्र्यानंतर काँग्रेसने अनेक दशकांपर्यंत केंद्र आणि विविध राज्यांतील राजकारणात प्रमुख भूमिका बजावली. भारताच्या पहिल्या सार्वत्रिक निवडणुकीपासून संसदीय लोकशाहीच्या प्रक्रियेत या पक्षाचा सहभाग राहिला. पुढील काळात पक्षात फूट, नेतृत्वबदल आणि निवडणूक स्पर्धा घडत गेली.

ऐतिहासिक महत्त्व

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचा इतिहास हा भारतातील आधुनिक राजकीय संघटन, राष्ट्रीय चळवळ आणि लोकशाहीच्या विकासाचा महत्त्वाचा भाग आहे. तिच्या भूमिकेचे मूल्यमापन करताना वेगवेगळ्या काळातील नेतृत्व, विचारधारा, सामाजिक मर्यादा आणि इतर स्वातंत्र्यलढ्यातील घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ६ नोव्हेंबर २०२६