इगतपुरी तालुका

इगतपुरी तालुका हा महाराष्ट्रातील नाशिक जिल्ह्यातील पश्चिमेकडील डोंगराळ तालुका आहे। तालुक्याचे मुख्यालय इगतपुरी येथे आहे। मुंबई-नाशिक रेल्वेमार्गावरील थळ घाट याच तालुक्यात असल्याने येथील महत्त्व वाहतुकीच्या दृष्टीने मोठे आहे।

माहिती

लोकसंख्येचा आकडा २०११ च्या जनगणनेवर आधारित सुमारे मूल्य आहे। डोंगराळ भागातील वस्ती लहान गावांमध्ये विखुरलेली आहे।

नावाची व्युत्पत्ती

इगतपुरी हे नाव इगत व पुरी या दोन शब्दांच्या संयोगाने बनले असावे असे मानले जाते।

पुरी म्हणजे गाव किंवा वसाहत आणि इगत हे स्थानिक नाव असावे असे सांगितले जाते।

याविषयी मात्र निश्चित पुरावे उपलब्ध नाहीत।

इतिहास

या डोंगराळ भागात अनेक किल्ले आहेत। हरिहर, त्रिंगळवाडी व कवनई हे किल्ले डोंगरमाथ्यावर उभारलेले असून ते पाहण्यासाठी ट्रेकिंग करणारे येतात।

या किल्ल्यांवरून घाटमार्गांवर नियंत्रण ठेवले जात असे। मराठा काळात व पुढेही या मार्गांचे महत्त्व होते।

ब्रिटिश काळात थळ घाटातून रेल्वेमार्ग तयार झाला आणि इगतपुरी हे महत्त्वाचे स्थानक बनले।

घाटमार्गावरील जुन्या वाटा आजही पाहण्यास मिळतात। या वाटांवरून पूर्वी पायी व बैलगाड्यांनी प्रवास होत असे।

भूगोल

तालुका सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये वसला आहे। पावसाचे प्रमाण येथे जिल्ह्यातील इतर भागांपेक्षा जास्त आहे।

दऱ्या, धबधबे व जंगले यामुळे परिसर हिरवागार राहतो। थंड हवामानामुळे उन्हाळ्यातही गारवा जाणवतो।

घाटमार्गावरील वळणे व उंची यांमुळे प्रवास सावधगिरीने करावा लागतो। पावसाळ्यात धुके व दरडी कोसळण्याचा धोका असतो।

थळ घाटातील उंचीमुळे येथे वर्षभर थंड वारे वाहतात। हिवाळ्यात तापमान लक्षणीयरीत्या कमी होते।

लोकसंख्या

तालुक्यातील बहुसंख्य लोकसंख्या शेतीवर अवलंबून असलेल्या गावांत राहते।

पर्यटनामुळे इगतपुरी शहरात हॉटेल व व्यवसाय वाढले आहेत। येथे देशभरातून लोक ध्यानधारणेसाठी येतात।

अनेक कुटुंबे वाहतूक व दुरुस्तीच्या कामांवरही अवलंबून आहेत।

तालुक्यातील अनेक गावे डोंगरउतारावर वसलेली असून वस्ती विखुरलेली आहे। काही भागात रस्ते व वीज यांची सोय मर्यादित आहे।

अर्थव्यवस्था

भात व नाचणी ही येथील प्रमुख पिके आहेत। डोंगरउतारावरील जमिनीत पिके कमी येतात।

पर्यटन हे उत्पन्नाचे मोठे साधन आहे। इगतपुरी व कसारा परिसरात निवास व जेवणाची अनेक ठिकाणे आहेत।

रेल्वे वाहतुकीमुळे या तालुक्याला विशेष महत्त्व आहे। घाटातील गाड्यांना जोडण्यासाठी अतिरिक्त इंजिनची सोय केली जाते।

शेती हंगामी स्वरूपाची असून पावसावर अवलंबून आहे। भाताची लागवड प्रामुख्याने पायऱ्या केलेल्या शेतांमध्ये होते।

पर्यटन आणि धार्मिक स्थळे

इगतपुरी येथे विपश्यना ध्यानधारणेचे मोठे केंद्र आहे। येथे देश-विदेशातून साधक प्रशिक्षणासाठी येतात।

थळ घाटातील दृश्ये, धबधबे व डोंगर पाहण्यासाठी पर्यटक येतात। मनोरा, कसारा व भातसा परिसर ही आवडती ठिकाणे आहेत।

किल्ल्यांवरील ट्रेकिंगसाठी हा भाग पर्यटकांमध्ये लोकप्रिय आहे।

परिसरात जुनी मंदिरे व लेण्यांचे अवशेष आढळतात। पावसाळ्यात धबधबे पाहण्यासाठी पर्यटकांची गर्दी होते।

वाहतूक आणि शिक्षण

मुंबई-नाशिक महामार्ग व रेल्वेमार्ग या तालुक्यातून जातात। इगतपुरी हे रेल्वे स्थानक या मार्गावरील महत्त्वाचे थांबे आहे।

तालुक्यात शाळा व महाविद्यालये असून डोंगराळ भागातील गावांतील विद्यार्थ्यांना वसतिगृहांची सोय आहे।

नाशिक जवळ असल्याने उच्च शिक्षणासाठी विद्यार्थी तिकडे जातात।

घाटातील रेल्वेमार्गावर अनेक बोगदे व पूल आहेत। गाड्यांच्या वेगावर या भागात मर्यादा ठेवली जाते।

संदर्भ

1. इगतपुरी तालुका
2. नाशिक जिल्हा
3. Nashik district
4. Igatpuri
5. Census of India

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६