होमी जहांगीर भाभा

डॉ. होमी जहांगीर भाभा हे भारतीय सैद्धांतिक भौतिकशास्त्रज्ञ आणि आधुनिक भारतीय विज्ञानसंस्थांचे प्रमुख संस्थापक होते. मूलभूत विज्ञान संशोधनाला भारतात सक्षम पायाभूत सुविधा मिळाव्यात यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. टाटा मूलभूत संशोधन संस्था (TIFR) स्थापन करण्यात आणि भारताच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमाची पायाभरणी करण्यात त्यांची महत्त्वाची भूमिका होती. त्यांना अनेकदा भारतीय अणुऊर्जा कार्यक्रमाचे प्रमुख शिल्पकार म्हटले जाते.

माहिती

बालपण आणि शिक्षण

होमी भाभा यांचा जन्म मुंबईतील पारशी कुटुंबात झाला. त्यांना गणित आणि विज्ञानाची आवड होती. पुढील शिक्षणासाठी ते १९२७ मध्ये इंग्लंडमधील केंब्रिज विद्यापीठात गेले. सुरुवातीला अभियांत्रिकीचे शिक्षण घेण्याचा विचार असला तरी त्यांची आवड सैद्धांतिक भौतिकशास्त्राकडे वळली. त्यांनी कॉस्मिक किरणे आणि मूलभूत कणांच्या परस्परसंवादावर संशोधन केले. युरोपातील नामवंत वैज्ञानिकांच्या संपर्कातून त्यांचे संशोधन अधिक विकसित झाले.

वैज्ञानिक संशोधन

भाभा यांनी इलेक्ट्रॉन आणि पॉझिट्रॉन यांच्या विखुरण्याशी संबंधित सैद्धांतिक काम केले. या प्रक्रियेला भाभा स्कॅटरिंग म्हणून ओळखले जाते. कॉस्मिक किरणांमधील कणांच्या वर्षावावरही त्यांनी संशोधन केले. त्यांच्या वैज्ञानिक कार्यामुळे आंतरराष्ट्रीय भौतिकशास्त्र क्षेत्रात त्यांची ओळख निर्माण झाली.

१९३९ मध्ये दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात ते भारतात आले आणि येथेच संशोधन सुरू ठेवण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी भारतीय विज्ञान संस्थेत काम केले. भारतात मूलभूत संशोधनासाठी स्वतंत्र संस्था आवश्यक असल्याचे त्यांना वाटत होते.

टाटा मूलभूत संशोधन संस्था

१ जून १९४५ रोजी मुंबईत टाटा मूलभूत संशोधन संस्था (TIFR) स्थापन झाली. भाभा हे तिचे संस्थापक संचालक होते. सर दोराबजी टाटा ट्रस्टच्या मदतीने संस्था उभारण्यात आली. गणित, भौतिकशास्त्र आणि इतर मूलभूत विज्ञान शाखांमध्ये उच्च दर्जाचे संशोधन करण्यासाठी TIFR विकसित झाली. भारतात वैज्ञानिक संशोधनाची पायाभूत रचना उभारण्याच्या दृष्टीने ही घटना महत्त्वाची होती.

भारताचा अणुऊर्जा कार्यक्रम

स्वातंत्र्यानंतर भारताने अणुऊर्जेचा शांततामय वापर, संशोधन आणि तंत्रज्ञानविकास यासाठी संस्थात्मक कार्यक्रम सुरू केला. १९४८ मध्ये अणुऊर्जा आयोगाची स्थापना झाली आणि भाभा त्याचे पहिले अध्यक्ष झाले. १९५४ मध्ये ट्रॉम्बे येथे अणुऊर्जा संशोधनासाठी संस्थात्मक केंद्र उभारण्याचे काम पुढे गेले. पुढे या केंद्राला भाभा अणुसंशोधन केंद्र (BARC) असे नाव देण्यात आले.

भाभा यांनी अणुऊर्जेचा उपयोग वीज निर्मिती, वैज्ञानिक संशोधन आणि औद्योगिक विकासासाठी करण्याची कल्पना मांडली. भारतात कुशल वैज्ञानिक आणि अभियंते तयार करण्यासाठी प्रशिक्षण व्यवस्था उभारण्यावरही त्यांनी भर दिला. अणुऊर्जा क्षेत्रातील तंत्रज्ञान अत्यंत नियंत्रित आणि सुरक्षित पद्धतीने वापरणे आवश्यक असते.

वारसा

२४ जानेवारी १९६६ रोजी आल्प्स पर्वतरांगांतील विमान अपघातात भाभा यांचे निधन झाले. त्यांच्या निधनानंतर ट्रॉम्बे येथील अणुऊर्जा आस्थापनेला भाभा अणुसंशोधन केंद्र हे नाव देण्यात आले. TIFR, BARC आणि अणुऊर्जा विभागाच्या माध्यमातून त्यांनी उभारलेल्या संस्थात्मक परंपरेचा भारतीय विज्ञानावर दीर्घकालीन प्रभाव आहे.

भाभा यांचे योगदान केवळ वैयक्तिक संशोधनापुरते मर्यादित नव्हते. वैज्ञानिक संस्था उभारणे, संशोधनासाठी निधी आणि सुविधा निर्माण करणे, तसेच भारतीय तरुणांना उच्च दर्जाच्या विज्ञानाकडे वळवणे हे त्यांच्या कार्याचे महत्त्वाचे पैलू होते.

संदर्भ

1. BARC – होमी भाभा
2. TIFR – इतिहास
3. राष्ट्रीय इंधन संकुल
4. विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभाग
5. अणुऊर्जा विभाग

शेवटचे संपादन: ६ नोव्हेंबर २०२६