हिंगणघाट तालुका

हिंगणघाट तालुका हा महाराष्ट्रातील वर्धा जिल्ह्यातील एक तालुका आहे। तालुक्याचे मुख्यालय हिंगणघाट येथे आहे। वेणा नदीच्या काठी वसलेल्या या नगराची ओळख कापूस व्यापार व कृषी बाजारपेठ अशी आहे।

माहिती

तपशील	माहिती
मुख्यालय	हिंगणघाट
जिल्हा	वर्धा
विभाग	नागपूर विभाग
लोकसंख्या (२०११)	सुमारे २,४०,०००
प्रमुख पिके	कापूस, तूर, ज्वारी, सोयाबीन, गहू
प्रमुख नदी	वेणा
मुख्य व्यवसाय	शेती, कापूस व्यापार, गाठणी
जवळचे शहर	वर्धा, नागपूर, वरोरा

लोकसंख्येचा आकडा २०११ च्या जनगणनेवर आधारित सुमारे मूल्य आहे। तालुक्यातील बहुतांश लोकसंख्या ग्रामीण भागात शेतीवर अवलंबून आहे।

नावाची व्युत्पत्ती

हिंगणघाट हे नाव हिंगण व घाट या शब्दांनी बनले आहे। हिंगण ही वनस्पती आणि घाट म्हणजे नदीकाठचा उतार किंवा पाण्याचा मार्ग।

नदीकाठी हिंगणाची झाडे असल्याने हे नाव पडले असावे असे मानले जाते।

याविषयी मात्र निश्चित पुरावे उपलब्ध नाहीत।

इतिहास

हिंगणघाटचा परिसर पूर्वी नागपूरच्या भोसल्यांच्या राज्यात होता आणि पुढे ब्रिटिश अंमलाखाली गेला।

ब्रिटिश काळात येथे कापसाची मोठी बाजारपेठ विकसित झाली आणि रेल्वेमुळे व्यापार वाढला।

नगरपालिकेची स्थापना विसाव्या शतकापूर्वीच झाली असून ती महाराष्ट्रातील जुन्या नगरपालिकांपैकी एक मानली जाते।

स्वातंत्र्यानंतर शेती, शिक्षण व उद्योगांचा विस्तार झाला।

हिंगणघाटचा परिसर पूर्वी नागपूरच्या भोसल्यांच्या राज्यात होता आणि पुढे ब्रिटिश अंमलाखाली गेला। ब्रिटिश काळात येथे कापसाची मोठी बाजारपेठ विकसित झाली आणि रेल्वेमुळे व्यापार वाढला। नगरपालिकेची स्थापना विसाव्या शतकापूर्वीच झाली असून ती महाराष्ट्रातील जुन्या नगरपालिकांपैकी एक मानली जाते। स्वातंत्र्यानंतर शेती, शिक्षण व उद्योगांचा विस्तार झाला।

भूगोल

तालुका वेणा नदीच्या खोऱ्यात वसला आहे आणि नदी तालुक्याच्या मध्यभागातून वाहते।

जमीन बहुतांशी काळी व सपाट असून पावसाचे प्रमाण मध्यम आहे।

उन्हाळ्यात तापमान जास्त असते आणि पाण्याची टंचाई जाणवते।

विहिरी, तलाव व नदी हे पाण्याचे मुख्य स्रोत आहेत।

वेणा नदी तालुक्याच्या मध्यभागातून वाहते आणि तिच्या काठची जमीन सुपीक आहे। जमीन बहुतांशी काळी व सपाट असल्याने कापूस व तुरीची शेती चांगली होते। पावसाचे प्रमाण मध्यम असल्याने कोरडवाहू शेतीचे प्रमाण जास्त आहे। विहिरी, तलाव व नदी हे पाण्याचे मुख्य स्रोत आहेत।

लोकसंख्या

हिंगणघाट शहर हे तालुक्यातील सर्वात मोठे शहरी केंद्र आहे।

ग्रामीण भागातील बहुतांश कुटुंबे शेतीवर अवलंबून आहेत।

व्यापार व गाठणी कारखान्यांमुळे शहरात व्यापारी व कामगार वर्गाची वस्ती आहे।

अनेक तरुण नोकरी व शिक्षणासाठी नागपूरकडे जातात।

अर्थव्यवस्था

कापूस हे येथील सर्वात महत्त्वाचे नगदी पीक आहे आणि गाठणी, पेंढी व विक्री हा मोठा व्यवसाय आहे।

तूर, ज्वारी, सोयाबीन व गहू यांचीही लागवड होते।

तेल गाळणी व शेतमाल प्रक्रिया उद्योग येथे आहेत।

दुग्धव्यवसाय व लहान व्यवसाय यांवरही अनेक कुटुंबे अवलंबून आहेत।

कापसाच्या बाजारपेठेमुळे शेतकऱ्यांना जवळच चांगला दर मिळतो आणि वाहतुकीचा खर्च कमी होतो। गाठणी व पेंढी कारखान्यांमध्ये मोठ्या संख्येने कामगार काम करतात। तुरीची डाळ प्रक्रिया व तेल गाळणी हेही उद्योग येथे आहेत। दुग्ध व्यवसाय व दैनंदिन वस्तूंची विक्री यांवर अनेक कुटुंबे उदरनिर्वाह करतात।

प्रमुख ठिकाणे

शहरातील कापूस व कृषी बाजारपेठ परिसरात प्रसिद्ध आहे।

वेणा नदीकाठची जुनी मंदिरे व घाट परिसराच्या परंपरेची साक्ष देतात।

सणासुदीच्या काळात येथे जत्रा व उत्सव होतात।

शहरात शाळा, महाविद्यालये व रुग्णालये आहेत।

वाहतूक आणि शिक्षण

हिंगणघाट हे रेल्वे स्थानक असून नागपूर, वर्धा व चंद्रपूर या दिशांना प्रवास सोयीचा होतो।

रस्त्याने हे नगर वर्धा व नागपूरशी जोडलेले आहे।

तालुक्यात शाळा व महाविद्यालये असून तंत्रशिक्षणाची सोयही आहे।

कृषीविषयक मार्गदर्शन केंद्रे शेतकऱ्यांना सल्ला देतात।

रेल्वे स्थानकामुळे हिंगणघाटची जोडणी नागपूर, वर्धा व चंद्रपूरशी चांगली झाली आहे। रस्त्यानेही जवळपासच्या सर्व शहरांना नियमित बससेवा आहे। तालुक्यातील शाळा व महाविद्यालयांमध्ये विविध शाखा उपलब्ध आहेत। काही संस्था तंत्रशिक्षण व व्यवसाय प्रशिक्षण देऊन रोजगारास मदत करतात।

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६