गीर अभयारण्य

गीर अभयारण्य हे गुजरात राज्याच्या सौराष्ट्र भागातील गीर सोमनाथ जिल्ह्यातील संरक्षित वनक्षेत्र आहे. जंगलात स्वैर संचार करणाऱ्या आशियाई सिंहांचे (पँथेरा लिओ पर्सिका) जगातील हे एकमेव नैसर्गिक अधिवासस्थान म्हणून गीर जगभर ओळखले जाते. या परिसरात राष्ट्रीय उद्यान व वन्यजीव अभयारण्य यांचा समावेश असून सासण गीर हे त्याचे प्रशासकीय केंद्र आहे. कोरड्या पानझडी वनांनी व्यापलेला हा प्रदेश, तेथील सिंह, चितळ, सांबर व पक्षी यांमुळे वन्यजीव पर्यटनाचे महत्त्वाचे केंद्र बनला आहे.

माहिती

तपशील	माहिती
स्थान	सौराष्ट्र, गुजरात
जिल्हा	गीर सोमनाथ
मुख्यालय	सासण गीर
राष्ट्रीय उद्यानाचे क्षेत्रफळ	सुमारे २५८ चौ. कि. मी.
अभयारण्याचे क्षेत्रफळ	सुमारे १,१५३ चौ. कि. मी.
स्थापना	अभयारण्य १९६५; राष्ट्रीय उद्यान १९७५
प्रमुख प्राणी	आशियाई सिंह, तरस, चितळ, सांबर, चिंकारा
प्रमुख नद्या	हिरण, शेत्रुंजी, मच्छुंद्री, दातरडी, शिंगोडा
प्रमुख धरण	कमलेश्वर धरण (हिरण नदी)
प्रमुख वनस्पती	साग, खैर, जांभूळ, बाभूळ, सालई
संरक्षित दर्जा	वन्यजीव अभयारण्य व राष्ट्रीय उद्यान; व्याघ्र प्रकल्प नाही

भौगोलिक वर्णन

गीरचा प्रदेश सौराष्ट्राच्या दक्षिण भागात, काठियावाडच्या पठारावर वसलेला आहे. या भागाची जमीन बहुतांश सौम्य उतारांची असून ती नद्यांच्या खोऱ्यांनी विभागलेली आहे. हिरण, शेत्रुंजी, मच्छुंद्री, दातरडी व शिंगोडा या नद्या व ओढे गीरच्या परिसरातून वाहतात; त्यांवरील काही धरणांमुळे वन्यजीवांना वर्षभर पाणी उपलब्ध होते. या भागातील हवामान उष्ण व कोरडे असून पाऊस मुख्यतः जून ते सप्टेंबर या काळात पडतो. उन्हाळ्यात तापमान मोठ्या प्रमाणात वाढते आणि पाण्याची उपलब्धता कमी होते. उन्हाळ्यात तलाव व धरणांची पातली घटल्यास वन्यजीव त्या ठिकाणी एकत्र येतात आणि भक्षकांनाही तेथे अन्न सहज उपलब्ध होते. जमिनीचा प्रकार व उतार यांनुसार वनस्पतींची रचना बदलते. ज्वालामुखीय खडकांवर तयार झालेली माती व मिश्र पानझडी वने यांमुळे गीरचे स्वरूप इतर सौराष्ट्रीय वनांपेक्षा वेगळे दिसते. परिसरातील डोंगरउतार व खोरे यांमुळे वन्यजीवांना नैसर्गिक आश्रयस्थाने मिळतात आणि पाण्याच्या स्रोतांजवळ त्यांची वर्दळ अधिक असते.

आशियाई सिंह

आशियाई सिंह हे आफ्रिकेतील सिंहांपेक्षा काहीसे लहान असून त्यांच्या पोटावरील त्वचेच्या घड्या व शेपटीवरील केसांचे स्वरूप वेगळे असते. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला या सिंहांची संख्या अत्यंत कमी झाली होती आणि त्यांचे अस्तित्व धोक्यात आले होते; त्या काळातील संरक्षणाच्या प्रयत्नांमुळे ते टिकून राहिले. गीरमधील सिंहांची गणना दर काही वर्षांनी केली जाते; २०२० मध्ये झालेल्या गणनेनुसार सिंहांची संख्या सुमारे ६७४ होती. सिंह बहुतांश वेळा गटाने राहतात आणि चितळ, सांबर व रानडुक्कर यांची शिकार करतात. त्यांच्या वावराचे क्षेत्र वाढल्याने ते गीरपासून लगतच्या भागांतही आढळतात, त्यामुळे मानव-वन्यजीव संघर्ष टाळण्यासाठी सतत देखरेख आवश्यक असते. सिंहांची सामाजिक रचना गटांवर आधारित असून मादी सिंही बहुतांश वेळा पिलांसह स्वतंत्र गटात राहतात.

जैवविविधता

गीरची वने मुख्यतः साग, खैर, जांभूळ, बाभूळ व सालई या वृक्षांची पानझडी वने आहेत. उन्हाळ्यात पाने गळून जातात आणि पावसाळ्यात वन पुन्हा हिरवे होते. सिंहांव्यतिरिक्त येथे तरस, चितळ, सांबर, चिंकारा, चौशिंगा (चार शिंगांचा काळवीट), नीलगाय, रानडुक्कर, कोल्हा, लांडगा व माकडांच्या प्रजाती आढळतात. पक्ष्यांच्या अनेक प्रजाती या परिसरात राहतात किंवा स्थलांतर करून येतात. नद्या व धरणांमध्ये मगर आढळतात आणि कमलेश्वर धरण परिसर मगरांसाठी ओळखला जातो. पावसाळ्यानंतर वनातील गवत व झुडपे वाढल्याने शाकाहारी प्राण्यांना अन्न मिळते आणि त्यावर आधारित भक्षकांची साखळी टिकते. वनातील झाडांची फळे, फुले व बिया यांवर अवलंबून असलेल्या पक्ष्यांची व किटकांची विविधताही येथे लक्षणीय आहे.

मालधारी समाज

गीरच्या परिसरात मालधारी हा पशुपालक समाज राहतो. ते आपल्या गायी-म्हशींसह वनातील छोट्या वसाहतींमध्ये (नेस) राहतात आणि पिढ्यानपिढ्या या परिसराशी जोडलेले आहेत. या वसाहतींमुळे वनात मानवी व वन्यजीव यांची जवळीक वाढली आणि मेंढ्या-गुरांवर होणारे हल्ले हा मुद्दा निर्माण झाला. सिंह संवर्धनासाठी काही वसाहतींचे पुनर्वसन करण्यात आले असून स्थलांतरित कुटुंबांना पर्यायी जागा व सुविधा दिल्या गेल्या. मालधारींची पारंपरिक जीवनशैली, त्यांची वस्ती व गुरांचे संगोपन यांचा गीरच्या सांस्कृतिक ओळखीशी जवळचा संबंध आहे. संवर्धन व स्थानिक हक्क यांत संतुलन साधणे हे व्यवस्थापनासमोरील महत्त्वाचे आव्हान राहिले आहे.

इतिहास

गीरच्या परिसरावर जुनाबागडच्या नवाबांची सत्ता होती आणि त्यांनी येथील वन्यजीवांच्या संरक्षणासाठी काही निर्बंध लावले होते. ब्रिटिश काळात शिकार व मोठ्या प्रमाणातील लाकूडतोडीमुळे वनक्षेत्रावर दबाव वाढला आणि सिंहांची संख्या झपाट्याने घटली. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काही दशकांत संरक्षणाची आवश्यकता प्रकर्षाने जाणवू लागली आणि वनक्षेत्रास मर्यादा घालण्यात आल्या. १९६५ मध्ये या भागात वन्यजीव अभयारण्य घोषित झाले आणि १९७५ मध्ये राष्ट्रीय उद्यानाची स्थापना झाली. भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर गुजरात राज्याने सिंह संवर्धनासाठी स्वतंत्र व्यवस्थापन उभे केले आणि पुढे सिंहांचे पुनर्वसन अन्य राज्यांत करण्याचा विषयही चर्चेत आला.

संवर्धन आणि व्यवस्थापन

गीरच्या व्यवस्थापनात वनक्षेत्राचे रक्षण, पाण्याची उपलब्धता वाढवणे आणि मानव-वन्यजीव संघर्ष कमी करणे या तीन गोष्टींना प्राधान्य दिले जाते. वनात नैसर्गिक व कृत्रिम तलाव तयार केले गेले असून उन्हाळ्यात त्यांचा मोठा उपयोग होतो. सिंहांच्या वावराचा अभ्यास कॅमेरा ट्रॅप, रेडिओ कॉलर व कर्मचाऱ्यांच्या निरीक्षणातून केला जातो. जवळच्या बर्दा येथे सिंहांचे दुसरे अधिवासस्थान तयार करण्याचे प्रयत्न झाले आहेत. सिंहांची अनुवांशिक विविधता मर्यादित असल्याने आजार व संसर्ग यांबाबत सतर्कता ठेवली जाते. वन्यजीवांच्या हालचाली सुरक्षित ठेवण्यासाठी रस्ते व वाहतूक नियंत्रणावरही भर दिला जातो. वनक्षेत्राच्या सीमेवर संरक्षक भिंत, खंदक व कुंपणे यांसारखे उपाय केले जातात, तर शेतकऱ्यांना होणाऱ्या नुकसानीची भरपाई वेळोवेळी दिली जाते.

पर्यटन

गीरमधील वन्यजीव पर्यटन नियोजित वाहनफेऱ्यांद्वारे चालते आणि त्यासाठी आगाऊ नोंदणी आवश्यक असते. सासण गीर व तालाळा येथून पर्यटकांना वनात नेले जाते. देवळिया येथे सिंह दाखवण्यासाठी स्वतंत्र परिसर उभारण्यात आला आहे, जेथे मर्यादित वेळेत सिंह पाहता येतात. पर्यटनामुळे स्थानिक लोकांना मार्गदर्शक, वाहनचालक व निवास व्यवस्थेच्या स्वरूपात रोजगार मिळतो. सिंहांच्या हालचालींवर पर्यटनाचा ताण पडू नये यासाठी फेऱ्यांची संख्या व वेळ ठरलेली असते. गीरजवळ सोमनाथ मंदिर, जुनागढ व दीव यासारखी ऐतिहासिक व धार्मिक स्थळेही आहेत. पर्यटन हंगामात सासण गीर व तालाळा येथील निवास व्यवस्था आगाऊ आरक्षित करावी लागते.

पर्यावरणीय आव्हाने

गीरच्या परिसरातील मुख्य आव्हान सिंहांच्या वाढत्या संख्येसाठी पुरेसा अधिवास उपलब्ध करणे हे आहे. वनक्षेत्राच्या सीमेवरील शेती, पशुपालन व वाढती मानवी वस्ती यांमुळे संघर्षाची शक्यता वाढते. मार्गांवरील वाहतुकीमुळे वन्यजीवांच्या अपघातांचा धोका असतो. अतिपर्यटन, प्लास्टिक कचरा व आवाज यांमुळे वन्यजीवांच्या सवयींवर परिणाम होऊ शकतो. दुष्काळी वर्षांत पाण्याची कमतरता व चाराच्या पिकांवरील अवलंबित्व यांमुळे वन्यजीव बाहेर पडण्याचे प्रमाण वाढते. या सर्व बाबींसाठी दीर्घकालीन नियोजन व स्थानिक सहभाग आवश्यक आहे. सिंहांचे संवर्धन हे केवळ एका वनक्षेत्राचा विषय नसून संपूर्ण सौराष्ट्रातील अधिवास जोडण्याचा विषय आहे; त्यामुळे पर्यायी अधिवासस्थाने विकसित करणे आवश्यक मानले जाते. गीर हे आशियाई सिंहांचे शेवटचे नैसर्गिक आश्रयस्थान असल्याने त्याचे संरक्षण हे जागतिक जैवविविधतेच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचे आहे.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ६ नोव्हेंबर २०२६