फ्रँकलिन डी. रूझवेल्ट

फ्रँकलिन डी. रूझवेल्ट (३० जानेवारी १८८२ – १२ एप्रिल १९४५) हा अमेरिकेचा ३२ वा अध्यक्ष होता. १९३३ ते १९४५ या काळात तो अध्यक्षपदावर राहिला आणि अमेरिकेच्या इतिहासात चार वेळा निवडून आलेला तो एकमेव अध्यक्ष आहे. महामंदीच्या काळात त्याने न्यू डील नावाचा मोठा सुधारणा कार्यक्रम राबवला. दुसऱ्या महायुद्धात त्याने मित्रराष्ट्रांच्या बाजूने अमेरिकेचे नेतृत्व केले आणि संयुक्त राष्ट्रांच्या स्थापनेच्या तयारीत महत्त्वाची भूमिका बजावली. वयाच्या ३९ व्या वर्षी त्याला पोलिओचा त्रास झाला आणि त्यानंतर त्याला पायांचा लकवा राहिला. अध्यक्षपदावर असतानाच त्याचे निधन झाले.

माहिती

रूझवेल्टचा जन्म ३० जानेवारी १८८२ रोजी न्यू यॉर्क राज्यातील हायड पार्क येथे एका प्रतिष्ठित कुटुंबात झाला. त्याने हार्वर्ड विद्यापीठातून पदवी घेतली आणि नंतर कोलंबिया विद्यापीठात कायद्याचे शिक्षण घेतले. १९१० मध्ये तो न्यू यॉर्क राज्याच्या सिनेटवर निवडून आला.

वर्ष	घटना
१८८२	हायड पार्क येथे जन्म
१९२१	पोलिओचा त्रास
१९२८	न्यू यॉर्कचे गव्हर्नर
१९३२	अध्यक्षपदाची निवड
१९३५	सामाजिक सुरक्षा कायदा
१९४१	पर्ल हार्बरवर हल्ला
१९४५	अध्यक्षपदावर असताना निधन

प्रारंभिक जीवन व राजकीय प्रवेश

रूझवेल्टचे कुटुंब आर्थिकदृष्ट्या सुस्थित होते आणि त्याला लहानपणापासून शिक्षणाच्या चांगल्या संधी मिळाल्या. त्याचे दूरचे नातेवाईक थियोडोर रूझवेल्ट हेही अमेरिकेचे अध्यक्ष होते, ज्यांचा त्याच्या राजकीय विचारांवर प्रभाव होता.

१९१३ मध्ये तो नौदलाचा सहाय्यक सचिव झाला आणि पहिल्या महायुद्धाच्या काळात त्याने हे पद भूषवले. १९२० मध्ये तो उपाध्यक्षपदाचा उमेदवार होता, पण त्यांचा पराभव झाला. या अनुभवामुळे त्याला राष्ट्रीय राजकारणाची ओळख झाली.

पोलिओ व राजकीय पुनरागमन

१९२१ मध्ये कॅम्पोबेलो बेटावर सुट्टीत असताना त्याला अचानक आजार झाला आणि त्यानंतर त्याच्या पायांना लकवा राहिला. त्यावेळी पोलिओचे निदान झाले; काही आधुनिक अभ्यासात अन्य आजाराची शक्यताही मांडली जाते. या अवस्थेतही त्याने राजकारण सोडले नाही.

त्याने पायात लोखंडी आधार घालून थोडे चालण्याचा सराव केला आणि सार्वजनिक कार्यक्रमांत व्हीलचेअर दिसू न देण्याची काळजी घेतली. १९२४ मध्ये डेमोक्रॅटिक पक्षाच्या अधिवेशनात त्याने उमेदवारीचा प्रस्ताव मांडला, ज्यामुळे त्याचे राजकीय पुनरागमन स्पष्ट झाले.

१९२६ मध्ये त्याने जॉर्जियातील वॉर्म स्प्रिंग्स येथे जलोपचार केंद्र उभारले आणि पुढे तेथे पोलिओग्रस्तांसाठी सुविधा वाढवल्या. १९२८ मध्ये तो न्यू यॉर्क राज्याचा गव्हर्नर निवडून आला आणि महामंदीच्या काळात राज्यस्तरावर मदतीचे कार्यक्रम राबवले.

१९३२ ची निवडणूक व न्यू डील

१९३२ च्या अध्यक्षीय निवडणुकीत रूझवेल्टने विद्यमान अध्यक्ष हर्बर्ट हूवर यांचा मोठ्या फरकाने पराभव केला. त्यावेळी अमेरिकेतील बँका बंद पडल्या होत्या आणि बेरोजगारी अत्यंत उच्च होती. पदभार स्वीकारल्यानंतर त्याने तातडीने बँकांना सुट्टी देऊन आर्थिक व्यवस्था स्थिर करण्याचा प्रयत्न केला.

पहिल्या शंभर दिवसांत त्याने अनेक कायदे मंजूर करून घेतले आणि त्यात शेती, उद्योग व रोजगार यांसाठीचे कार्यक्रम होते. या काळात टेनेसी खोरे प्राधिकरणासारख्या संस्था उभारल्या गेल्या. त्याने रेडिओवरून जनतेशी संवाद साधण्याची पद्धत सुरू केली, ज्यामुळे त्याचा जनसंपर्क वाढला.

दुसरे न्यू डील व सर्वोच्च न्यायालय

१९३५ मध्ये त्याने सुधारणांची दुसरी मालिका मांडली, ज्यात सामाजिक सुरक्षा कायदा व कामगारांच्या हक्कांविषयीचा कायदा महत्त्वाचा होता. या कायद्यांमुळे वृद्धापकाळातील निवृत्तीवेतन व बेरोजगारी विमा यांसारखी व्यवस्था निर्माण झाली. करांच्या दरांतही वाढ करण्यात आली.

सर्वोच्च न्यायालयाने अनेक न्यू डील कार्यक्रम रद्द केल्यावर रूझवेल्टने न्यायालयाचा आकार वाढवण्याचा प्रस्ताव मांडला, ज्याला मोठा विरोध झाला आणि तो काँग्रेसमध्ये मंजूर झाला नाही. हा त्याच्या कारकिर्दीतील सर्वात मोठा राजकीय पराभव मानला जातो.

१९३६ च्या निवडणुकीत रूझवेल्टने मोठ्या फरकाने विजय मिळवला, तरी त्याच्या दुसऱ्या कारकिर्दीत अनेक अडचणी उभ्या राहिल्या. १९३७ मध्ये अर्थव्यवस्थेत पुन्हा मंदी आली आणि बेरोजगारी वाढली. यामुळे न्यू डीलच्या धोरणांवर टीका वाढली.

त्याच काळात कामगार संघटनांच्या हक्कांविषयीचा कायदा व सामाजिक सुरक्षा यांसारखी धोरणे सर्वोच्च न्यायालयाने मान्य केली. सरकारने किमान वेतन व कामाच्या तासांविषयीचे नियम लागू केले. या बदलांमुळे कामगार वर्गाचा डेमोक्रॅटिक पक्षाशी संबंध घट्ट झाला.

१९४० मध्ये युरोपात युद्ध सुरू झाल्यावर अमेरिकेने तटस्थ राहण्याचे धोरण सुरू ठेवले, पण मित्रराष्ट्रांना मदत वाढवली. याच वर्षी रूझवेल्टने तिसऱ्यांदा अध्यक्षपदाची उमेदवारी जाहीर केली आणि हा निर्णय वादाचा विषय ठरला.

दुसरे महायुद्ध

युरोपमध्ये युद्ध सुरू झाल्यावर रूझवेल्टने ब्रिटनला मदत देण्याचे धोरण स्वीकारले, तरी अमेरिका सुरुवातीला थेट युद्धात सामील झाली नाही. १९४१ च्या लेंड-लीज कायद्यानुसार मित्रराष्ट्रांना शस्त्रास्त्रे व साहित्य पुरवले गेले.

७ डिसेंबर १९४१ रोजी जपानने पर्ल हार्बरवर हल्ला केल्यावर अमेरिका युद्धात सामील झाली. रूझवेल्टने युरोपला प्राधान्य देण्याचे धोरण ठेवले आणि अमेरिकेच्या अर्थव्यवस्थेला युद्धोत्पादनासाठी वळवले. १९४२ मध्ये त्याने जपानी अमेरिकन नागरिकांना स्थलांतर शिबिरांत ठेवण्याचा आदेश दिला, ज्यावर पुढे कठोर टीका झाली.

चार अध्यक्षपदे व आजार

परंपरेनुसार दोन पेक्षा अधिक वेळा अध्यक्षपदाची उमेदवारी न करण्याची प्रथा होती, पण १९४० मध्ये रूझवेल्टने तिसऱ्यांदा निवडणूक लढवली आणि यशस्वी झाला. १९४४ मध्ये त्याने चौथ्यांदा निवडणूक जिंकली, तेव्हा त्याचे आरोग्य गंभीरपणे ढासळले होते.

फेब्रुवारी १९४५ मध्ये त्याने याल्टा परिषदेत ब्रिटन व सोव्हिएत संघाच्या नेत्यांशी बैठक घेतली. या बैठकीत युद्धोत्तर व्यवस्था व संयुक्त राष्ट्रांच्या स्थापनेविषयी चर्चा झाली. भारतातून परतल्यानंतर तो अत्यंत थकलेला दिसत होता.

१२ एप्रिल १९४५ रोजी जॉर्जियातील वॉर्म स्प्रिंग्स येथे त्याचे मेंदूतील रक्तस्रावामुळे निधन झाले. त्यानंतर उपाध्यक्ष हॅरी ट्रूमन अध्यक्ष झाले. १९५१ मध्ये घटनादुरुस्तीद्वारे अध्यक्षपदाच्या कालावधीवर मर्यादा घालण्यात आली.

समीक्षा व वारसा

रूझवेल्टच्या कारकिर्दीत अमेरिकेतील संघराज्य सरकारची भूमिका मोठ्या प्रमाणात वाढली आणि त्याच्या कार्यक्रमांपैकी अनेक आजही अस्तित्वात आहेत. आर्थिक सुधारणा व युद्धकाळातील नेतृत्व यांसाठी त्याचे मोठेपण अनेक इतिहासकार मान्य करतात.

दुसरीकडे जपानी अमेरिकन नागरिकांच्या स्थलांतराचा आदेश, सर्वोच्च न्यायालयाच्या आकाराबाबतचा प्रस्ताव आणि अध्यक्षीय अधिकारांचा वाढता वापर यांवर टीका होते. त्याच्या काळातील काही धोरणांमुळे अमेरिकेतील वांशिक भेदभाव अधिक स्पष्ट झाला, असे समीक्षक सांगतात.

त्याच्या पत्नी एलिनॉर रूझवेल्ट यांनी सामाजिक प्रश्न व मानवाधिकार यांवर स्वतंत्रपणे काम केले आणि पुढे संयुक्त राष्ट्रांच्या मानवाधिकार आयोगात महत्त्वाची भूमिका बजावली.

त्याच्या कारकिर्दीत अमेरिकेची आंतरराष्ट्रीय भूमिका पूर्णपणे बदलली आणि युद्धोत्तर काळातील जागतिक व्यवस्थेची चौकट त्याच्याच काळात तयार झाली. या बदलांचे परिणाम पुढील अनेक दशके जाणवत राहिले.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६