फातिमा शेख

फातिमा शेख या महात्मा ज्योतिराव फुले व सावित्रीबाई फुले यांच्या सहकारी आणि भारतातील पहिल्या मुस्लीम महिला शिक्षिका मानल्या जातात. १८४८ मध्ये पुण्यातील भिडे वाड्यात सुरू झालेल्या मुलींच्या शाळेत त्यांनी अध्यापन केले. समाजाच्या विरोधाला तोंड देत त्यांनी मुलींच्या शिक्षणाचे कार्य पुढे नेले.

माहिती

जन्मतारखेबद्दल इतिहासकारांत मतभेद आहेत; वरील वर्षे १९ व्या शतकातील आहेत.

बालपण आणि शिक्षण

फातिमा शेख यांचा जन्म ९ जानेवारी १८३१ रोजी पुण्यात झाला. त्यांचे बंधू उस्मान शेख हे ज्योतिराव फुलेंचे मित्र होते आणि पुण्यातील गंज पेठेत ते राहत असत.

फातिमा या आधीच साक्षर होत्या. उस्मान यांनी त्यांना शिक्षक प्रशिक्षण घेण्यास प्रोत्साहन दिले आणि त्या सावित्रीबाईंसोबत प्रशिक्षणासाठी गेल्या. असे सांगितले जाते की दोघींनी एकाच वेळी प्रशिक्षण पूर्ण केले.

कार्यक्षेत्र

१८४८ मध्ये फुलेंनी पुण्यातील भिडे वाड्यात मुलींसाठी शाळा सुरू केली आणि त्या शाळेत फातिमा शेख यांनी अध्यापन केले. त्या काळात मुलींना सार्वजनिक शिक्षण देणे हे समाजाच्या दृष्टीने धाडसाचे काम होते.

पुढील काळात फुलेंनी सुरू केलेल्या शाळांमध्येही त्यांनी सावित्रीबाईंसोबत अध्यापन केले. सावित्रीबाई आजारी असताना शाळेची जबाबदारी फातिमा यांनी सांभाळली, असा उल्लेख सावित्रीबाईंच्या पत्रांत आढळतो.

प्रमुख कामगिरी

फुलेंना समाजाने विरोध केला आणि घर सोडण्यास भाग पाडले, तेव्हा उस्मान शेख व फातिमा यांनी त्यांना आपल्या घरी आश्रय दिला. तेथेच मुलींच्या शाळेचे काम पुढे चालू राहिले.

मुलींच्या शिक्षणाचा प्रसार व्हावा यासाठी फातिमा व सावित्रीबाई घरोघरी जाऊन पालकांना समजावून सांगत असत. समाजाच्या विरोधाला तोंड देऊनही त्यांनी हे कार्य सोडले नाही.

सामाजिक योगदान

जात व धर्म यांच्या आधारावर शिक्षण नाकारल्या गेलेल्या समुदायांपर्यंत शिक्षण पोहोचविण्याचे काम या शाळांनी केले. मुस्लीम व दलित समाजातील मुलींना शिक्षणाची संधी मिळाली.

फातिमा शेख यांचे कार्य स्त्रीशिक्षणाच्या इतिहासात आणि हिंदू-मुस्लीम सहकार्याच्या परंपरेत महत्त्वाचे मानले जाते.

पुरस्कार आणि सन्मान

त्यांच्या हयातीत कोणतेही पुरस्कार मिळाल्याची नोंद नाही. मात्र अलीकडच्या काळात त्यांच्या कार्याची पुनर्ओळख झाली आहे आणि २०२२ मध्ये त्यांच्या जयंतीनिमित्त सर्च इंजिन गूगलने विशेष चित्र प्रकाशित करून त्यांना आदरांजली वाहिली.

पुण्यातील भिडे वाडा ही शाळेची जागा स्मारक म्हणून जतन करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत.

ऐतिहासिक नोंदी

फातिमा यांचा उल्लेख सावित्रीबाई फुले यांनी १८५६ मध्ये लिहिलेल्या एका पत्रात आढळतो. त्या पत्रात शाळेची जबाबदारी फातिमा सांभाळतील, असे सावित्रीबाईंनी नमूद केले आहे.

संशोधक एम. जी. माली यांनी संपादित केलेल्या सावित्रीबाईंच्या समग्र वाङ्मयात हे पत्र प्रसिद्ध झाले आहे. त्यामुळे फातिमा यांच्या अस्तित्वाला व कार्याला लेखी आधार मिळतो.

त्यांच्या जन्मतारखेसह काही तपशीलांवर इतिहासकारांत चर्चा आहे. उपलब्ध माहिती मर्यादित असली, तरी मुलींच्या शिक्षणातील त्यांचा सहभाग मात्र निश्चित मानला जातो. आज स्त्रीशिक्षणाच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना फातिमा शेख यांचे नाव आदराने घेतले जाते. त्यांच्या कार्यामुळे शिक्षण हा केवळ एका समाजाचा विषय नसून सर्वांचा विषय आहे, हे स्पष्ट होते. त्यांच्या नावाने अनेक ठिकाणी स्मरणसभा व व्याख्याने होत असतात.

वारसा

९ ऑक्टोबर १९०० रोजी पुण्यात त्यांचे निधन झाले. स्त्रीशिक्षणाच्या पहिल्या पिढीतील शिक्षिका म्हणून त्यांचे नाव आज आदराने घेतले जाते.

त्यांच्या जीवनाविषयी माहिती मर्यादित असूनही, शिक्षणाच्या माध्यमातून समता निर्माण करण्याच्या त्यांच्या प्रयत्नांना आजही महत्त्व आहे.

संदर्भ

1. फातिमा शेख — मराठी विकिपीडिया
2. Fatima Sheikh — English Wikipedia
3. महाराष्ट्र शासन

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६