आयफेल टॉवर

आयफेल टॉवर हा फ्रान्समधील पॅरिस शहरात उभा असलेला प्रसिद्ध लोखंडी मनोरा आहे. सीन नदीच्या काठावर, शाम्प-द-मार्स या विस्तीर्ण मैदानाच्या उत्तरेला तो उभा आहे. फ्रेंच क्रांतीच्या शंभराव्या वर्षानिमित्त १८८९ मध्ये भरलेल्या जागतिक प्रदर्शनासाठी त्याची उभारणी करण्यात आली. अभियंते गुस्ताव आयफेल यांच्या कंपनीने त्याची रचना आणि बांधकाम केले. सुरुवातीच्या काळात अनेक लेखक व कलावंतांनी हा टॉवर शहराचे सौंदर्य बिघडवणारा असल्याचे म्हणत त्यावर कडाडून टीका केली. मात्र काही दशकांतच तो पॅरिसचे जागतिक ओळखचिन्ह बनला. आज तो जगातील सर्वाधिक भेट दिल्या जाणाऱ्या स्मारकांपैकी एक आहे. दरवर्षी सुमारे सहा ते सात दशलक्ष पर्यटक त्याला भेट देतात.

माहिती

आयफेल टॉवर पॅरिसच्या सातव्या प्रशासकीय विभागात सीन नदीच्या डाव्या काठावर उभा आहे. त्याची मूळ उंची सुमारे ३०० मीटर होती. पुढील काळात दूरसंचारासाठी अँटेना जोडल्यामुळे उंची वाढत गेली आणि आज ती सुमारे ३३० मीटर आहे. टॉवरमध्ये तीन स्तरांवर पर्यटकांसाठी दालने आहेत. पहिले दालन सुमारे ५७ मीटर, दुसरे सुमारे ११५ मीटर आणि तिसरे सर्वात वरचे दालन सुमारे २७६ मीटर उंचीवर आहे. वरच्या दालनातून पॅरिसचे विस्तृत विहंगम दृश्य दिसते. पायऱ्यांची एकूण संख्या १,६६५ असून त्या केवळ पहिल्या व दुसऱ्या दालनापर्यंत जातात.

टॉवरची रचना चार कमानदार पायांवर उभी आहे. हे पाय जमिनीखाली खोलवर रुजलेल्या पायाखालच्या पायावर आधारित आहेत. रचनेचे एकूण वजन सुमारे १०,००० टन आहे. बांधकामासाठी सुमारे १८,००० लोखंडी तुकडे वापरण्यात आले आणि त्यांना सुमारे २५ लाख रिव्हेटनी जोडण्यात आले. टॉवरच्या तीन दालनांमध्येच नव्हे, तर वरच्या टोकावरही एक छोटी खोली व दृश्य-दालन आहे.

तपशील	माहिती
ठिकाण	पॅरिस, फ्रान्स
उद्घाटन	३१ मार्च १८८९
मूळ उंची	सुमारे ३०० मीटर
सध्याची उंची	सुमारे ३३० मीटर
मुख्य साहित्य	वेल्डेड लोखंड
एकूण वजन	सुमारे १०,००० टन
पायऱ्या	१,६६५

पार्श्वभूमी आणि प्रदर्शन

१८८९ मध्ये पॅरिसमध्ये जागतिक प्रदर्शन भरवण्याचे ठरले होते. फ्रेंच क्रांतीच्या शंभराव्या वर्षानिमित्त होणाऱ्या या प्रदर्शनात फ्रान्सला आपली तंत्रज्ञान-शक्ती दाखवायची होती. त्यासाठी एका उंच वैशिष्ट्यपूर्ण स्मारकाची कल्पना पुढे आली. १८८६ मध्ये घेण्यात आलेल्या स्पर्धेत अनेक आराखडे सादर झाले. गुस्ताव आयफेल यांच्या कंपनीचा आराखडा अखेर निवडला गेला. ८ जानेवारी १८८७ रोजी सरकारने त्यांच्याशी करार केला.

बांधकाम जानेवारी १८८७ मध्ये सुरू झाले आणि सुमारे दोन वर्षांत पूर्ण झाले. ३१ मार्च १८८९ रोजी टॉवरचे उद्घाटन झाले. त्यानंतर मे महिन्यात प्रदर्शन सुरू झाले आणि त्या प्रदर्शनाला सुमारे ३.२ कोटी लोकांनी भेट दिली. प्रदर्शनकाळात टॉवर हेच सर्वात मोठे आकर्षण होते. अनेक पर्यटक रांगेत उभे राहून वरच्या दालनापर्यंत जात होते.

गुस्ताव आयफेल आणि बांधकाम

गुस्ताव आयफेल यांचा जन्म १८३२ मध्ये झाला. ते पूल व लोखंडी रचनांचे नामांकित अभियंते होते. त्यांनी यापूर्वी अनेक मोठे लोखंडी पूल व रचना पूर्ण केल्या होत्या. आयफेल टॉवरचा प्रारंभिक आराखडा त्यांच्या कंपनीतील अभियंते मॉरिस कोएक्लिन आणि एमिल नुगिये यांनी तयार केला. वास्तुविशारद स्टीफन सोव्हेस्ट्र यांनी त्याला सजावटीचे स्वरूप दिले. आयफेल यांनी या आराखड्याची जबाबदारी स्वतः स्वीकारली आणि त्यात सुधारणा सुचवल्या.

बांधकामात सुमारे २५० कामगारांनी काम केले. काम जलद गतीने पुढे सरकावे यासाठी बहुतेक लोखंडी तुकडे आधीच कारखान्यात तयार करून जागेवर जोडण्यात आले. या पद्धतीमुळे कामाचा वेग वाढला आणि अपघातही कमी झाले. आयफेल यांनी सुरक्षेसाठी स्वतःच्या खर्चाने जाळीचे जाळे व इतर उपाययोजना केल्या. बांधकाम सुरक्षिततेच्या बाबतीत त्या काळातील हा एक आदर्श नमुना मानला जातो.

लोखंडी रचना आणि अभियांत्रिकी

टॉवरची रचना जाळीदार लोखंडी तुळयांच्या आधारे उभी आहे. बाहेरून पाहिल्यावर ती हलकी व हवेशीर वाटते, पण आतून ती घट्ट जोडलेल्या तुळयांचे जाळे आहे. या रचनेमुळे वाऱ्याचा दबाव सहजपणे जमिनीपर्यंत पोहोचतो आणि टॉवर हलत नाही. वाऱ्यामुळे टॉवरचे वरचे टोक काही सेंटीमीटरपर्यंत हलू शकते, हे रचनेच्या लवचिकतेमुळे शक्य होते.

लोखंड तापमानानुसार प्रसरण पावते, त्यामुळे उन्हाळ्यात टॉवरची उंची काही सेंटीमीटरने वाढू शकते. टॉवरला दर काही वर्षांनी नव्याने रंग दिला जातो. या रंगकामासाठी सुमारे ६० टन रंग लागतो आणि ते पूर्ण करण्यास महिने लागतात. रंगाचे तीन वेगवेगळे शेड्स वापरून खालचा भाग गडद आणि वरचा भाग फिकट दाखवला जातो. यामुळे टॉवर आकाशाच्या पार्श्वभूमीवर एकजीव वाटतो.

समालोचनेपासून स्वीकारापर्यंत

बांधकाम सुरू असतानाच अनेक प्रसिद्ध लेखक, कवी व चित्रकारांनी या टॉवरविरुद्ध निषेध व्यक्त केला. हा टॉवर पॅरिसच्या सौंदर्याचा नाश करील, अशी त्यांची भीती होती. या निषेधात गाय दे मोपासाँ, चार्ल्स गुनो आणि अलेक्झांड्र द्युमा (पुत्र) यांच्यासारख्या नामवंतांचा समावेश होता. टीकेची तीव्रता इतकी होती की टॉवरचे भवितव्यच प्रश्नार्थक बनले होते.

सुरुवातीच्या करारानुसार टॉवर वीस वर्षांनंतर हटवण्याचे ठरले होते. मात्र आयफेल यांनी टॉवरचा उपयोग दूरसंचारासाठी होऊ शकतो, हे दाखवून दिले. वरच्या टोकावर रेडिओ अँटेना बसवल्यामुळे टॉवर शहरासाठी उपयुक्त ठरला आणि तो कायम राहिला. पहिल्या महायुद्धात याच अँटेनाचा दूरसंचारासाठी मोठा उपयोग झाला. अशा प्रकारे टीकेचा विषय ठरलेला टॉवर हळूहळू शहराचा अभिमान बनला.

संवर्धन आणि देखभाल

टॉवरची देखभाल आता एका स्वतंत्र कंपनीकडे आहे. दर सात वर्षांनी त्याला नव्याने रंग देण्यात येतो. लोखंडावर गंज चढू नये म्हणून जुन्या रंगाचा थर काढून नवीन थर दिला जातो. काही भागांतील जुने लोखंडी तुकडे बदलावे लागतात. पर्यटकांच्या वाढत्या संख्येमुळे दालनांतील जमिनी व जिने मजबूत करण्यात आले आहेत.

१९९१ मध्ये पॅरिसमधील सीन नदीच्या काठावरील परिसरासह आयफेल टॉवर जागतिक वारसा स्थळ म्हणून घोषित झाला. त्यामुळे आसपासच्या परिसराचे नियोजन व संवर्धन नियमबद्ध झाले. टॉवरच्या पहिल्या दालनात काचेचा मजला बसवण्यात आला आहे, ज्यामधून खालील मैदान दिसते. सुरक्षेसाठी प्रवेशद्वारांवर तपासणी व नियंत्रण ठेवले जाते.

पर्यटन

आयफेल टॉवर हे फ्रान्समधील सर्वात लोकप्रिय पर्यटन स्थळांपैकी एक आहे. दिवसभरात हजारो पर्यटक पायऱ्या किंवा लिफ्टने वर जातात. संध्याकाळी टॉवरवर विद्युत रोषणाई केली जाते आणि तासाभरात काही मिनिटांसाठी चमकणारे दिवे लावले जातात. रात्रीच्या या रोषणाईमुळे टॉवरचे दृश्य विशेष आकर्षक होते.

टॉवरपर्यंत जाण्यासाठी मेट्रो व रेल्वेची सोय आहे. तिकिटांसाठी आगाऊ आरक्षण करण्याची सोय उपलब्ध आहे. टॉवरच्या आसपासच्या मैदानात फिरण्यासाठी मोकळी जागा आहे. टॉवरच्या पायथ्याशी असलेल्या जुन्या यंत्रसामग्रीचे अवशेष आणि लहान संग्रहालय पर्यटकांना आकर्षित करते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६