दौंड तालुका

दौंड तालुका हा महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील एक तालुका आहे। तालुक्याचे मुख्यालय दौंड येथे आहे। दौंड हे रेल्वे जंक्शन राज्यातील महत्त्वाच्या वाहतूक केंद्रांपैकी एक असून येथून अनेक दिशांना रेल्वे मार्ग फुटतात।

माहिती

लोकसंख्येचा आकडा २०११ च्या जनगणनेवर आधारित सुमारे मूल्य आहे। तालुक्यातील बहुतांश लोकसंख्या ग्रामीण भागात राहते।

नावाची व्युत्पत्ती

दौंड या नावाची निश्चित व्युत्पत्ती स्पष्ट नाही। स्थानिक परंपरेनुसार हे नाव येथील जुन्या गावाच्या नावावरून आले असावे असे सांगितले जाते।

रेल्वेमुळे विकसित झालेल्या या गावाचे नाव पुढे तालुक्याचेच नाव बनले।

इतिहास

भीमा नदीच्या खोऱ्यात वसलेला हा भाग पेशवाईच्या काळात शेती व व्यापारासाठी ओळखला जात असे। पुण्याहून सोलापूरकडे जाणारा जुना मार्ग याच भागातून जात होता।

ब्रिटिश काळात रेल्वेमार्गाची उभारणी झाल्यानंतर दौंडचे महत्त्व झपाट्याने वाढले। रेल्वे जंक्शनमुळे येथे कार्यशाळा, गोदामे व बाजारपेठ विकसित झाली।

रेल्वे जंक्शनमुळे दौंडला बाजारपेठेचे स्वरूप प्राप्त झाले। येथून जवळपासच्या गावांतील शेतमाल मोठ्या शहरांकडे पाठवला जातो।

स्वातंत्र्यलढ्यात या भागातील अनेक तरुण सहभागी झाले होते। गावागावांतील जुनी स्मारके त्या काळाची आठवण करून देतात।

भूगोल

तालुक्याची जमीन बहुतांशी सपाट व काळी आहे। भीमा नदी उत्तरेकडून व निरा नदी पूर्वेकडून वाहतात।

पावसाचे प्रमाण मध्यम असून शेती काही भागात कालव्यांच्या पाण्यावर अवलंबून आहे। उन्हाळ्यात उष्णता जास्त जाणवते।

भीमेच्या खोऱ्यातील जमीन सुपीक असून नदीजवळील भागात भाजीपाल्याची शेती चांगली होते। दुष्काळी परिस्थितीत पाण्याची टंचाई जाणवते।

भीमा नदीवरील पाण्याचा वापर शेतीसाठी मर्यादित असल्याने काही भाग कोरडवाहू राहिला आहे। भूजल पातळी वाढवण्यासाठी विहिरींचे पुनर्भरण केले जाते।

लोकसंख्या

दौंड शहर हे तालुक्यातील सर्वात मोठे शहरी केंद्र आहे। रेल्वेमुळे येथे विविध भागांतील कुटुंबे स्थायिक झाली आहेत।

उर्वरित लोकसंख्या शेती व दुग्धव्यवसायावर अवलंबून असलेल्या गावांमध्ये राहते।

तालुक्यातील अनेक तरुण रोजगारासाठी पुण्याकडे जातात। त्यामुळे काही गावांमध्ये लोकसंख्येची वाढ मंदावली आहे।

रेल्वे कर्मचारी व व्यापाऱ्यांची वस्ती दौंड शहरात मोठी आहे। शहरात विविध समाजातील लोक एकत्र राहतात।

अर्थव्यवस्था

दौंड तालुक्यात ऊस, ज्वारी, गहू व कडधान्ये यांची लागवड होते। साखर कारखाने व दूध प्रक्रिया उद्योग हे येथील प्रमुख आधार आहेत।

कुर्कुंभ येथील औद्योगिक क्षेत्रात रासायनिक व औषधनिर्मिती उद्योग मोठ्या प्रमाणात आहेत। रेल्वे वाहतुकीमुळे माल पाठवण्यास सोयीचे होते।

कुर्कुंभ औद्योगिक क्षेत्रातील कारखान्यांना मालवाहतुकीसाठी रेल्वे व रस्ते या दोन्ही सोयी उपलब्ध आहेत। येथील उद्योगांमुळे स्थानिक तरुणांना नोकरी मिळाली आहे।

धार्मिक स्थळे

यवतजवळ भुलेश्वराचे जुने मंदिर आहे। हेमाडपंती बांधकामाचे हे मंदिर शिल्पकलेसाठी ओळखले जाते आणि महाशिवरात्रीला येथे भाविकांची गर्दी होते।

तालुक्यातील अनेक गावांत जुनी मंदिरे व समाधीस्थळे आहेत। यातील काही वास्तू अनेक शतके जुन्या आहेत।

यवत व कुर्कुंभ परिसरात जुनी मंदिरे व समाधीस्थळे आहेत। महाशिवरात्री व गणेशोत्सवात येथे विशेष वर्दळ असते।

वाहतूक आणि शिक्षण

दौंड हे रेल्वे जंक्शन असल्याने पुणे, सोलापूर, मनमाड व बारामती या दिशांना येथून प्रवास सोयीचा होतो। पुणे-सोलापूर महामार्गही तालुक्यातून जातो।

दौंड व कुर्कुंभ येथे शाळा व महाविद्यालये आहेत। रेल्वे कर्मचाऱ्यांच्या कुटुंबांसाठी येथे शाळांची परंपरा जुनी आहे।

रेल्वे स्थानक परिसरात व्यापारी व प्रवाशांची वर्दळ सतत असते। महामार्गावरील वाहतुकीमुळे जवळपासच्या गावांना फायदा होतो।

कुर्कुंभ येथे औद्योगिक वसाहतीमुळे वाहनांची वर्दळ वाढली आहे। कामगार कुटुंबांसाठी शाळा व वसतिगृहे उभारण्यात आली आहेत।

संदर्भ

1. दौंड तालुका
2. पुणे जिल्हा
3. Daund taluka
4. Daund Junction railway station
5. Maharashtra

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६