चिमूर तालुका

चिमूर तालुका हा महाराष्ट्रातील चंद्रपूर जिल्ह्यातील एक तालुका आहे। तालुक्याचे मुख्यालय चिमूर येथे आहे। विदर्भाच्या पूर्व भागातील जंगलाने वेढलेल्या या तालुक्याची ओळख शेती व वनोपज अशी आहे।

माहिती

लोकसंख्येचा आकडा २०११ च्या जनगणनेवर आधारित सुमारे मूल्य आहे। तालुक्यातील वस्ती लहान गावांमध्ये विखुरलेली आहे।

नावाची व्युत्पत्ती

चिमूर या नावाची व्युत्पत्ती निश्चित नाही। स्थानिक परंपरेनुसार हे नाव जुन्या वस्तीच्या नावावरून आले असावे।

काही अभ्यासक याचा संबंध जंगलातील वृक्ष किंवा वन्य प्राण्याशी जोडतात।

याविषयी निश्चित पुरावे उपलब्ध नाहीत।

इतिहास

चिमूरचा परिसर पूर्वी गोंड राजांच्या अंमलाखालील जंगलाभाग होता।

पुढे हा भाग नागपूरच्या भोसल्यांच्या राज्यात व नंतर ब्रिटिश अंमलाखाली गेला।

ब्रिटिश काळात वनव्यवस्था व महसुली बंदोबस्त झाला आणि गावांची रचना बदलली।

स्वातंत्र्यानंतर शेती व वनोपजावर आधारित अर्थव्यवस्था टिकून राहिली।

चिमूरचा परिसर पूर्वी गोंड राजांच्या अंमलाखालील जंगलाभाग होता। पुढे हा भाग नागपूरच्या भोसल्यांच्या राज्यात व नंतर ब्रिटिश अंमलाखाली गेला। ब्रिटिश काळात वनव्यवस्था व महसुली बंदोबस्त झाल्याने गावांची रचना बदलली। स्वातंत्र्यानंतर शेती व वनोपजावर आधारित अर्थव्यवस्था टिकून राहिली।

भूगोल

तालुका जंगलाने वेढलेला असून जमीन बहुतांशी काळी व लालसर आहे।

पावसाचे प्रमाण मध्यम असून काही भागात सिंचनाची सोय मर्यादित आहे।

परिसरात टेकड्या व लहान नद्या असून पावसाळ्यात पाण्याचा प्रवाह वाढतो।

जंगलामुळे येथे वन्यप्राणी व पक्षी मोठ्या संख्येने आढळतात।

तालुका जंगलाने वेढलेला असून जमीन बहुतांशी काळी व लालसर आहे। पावसाचे प्रमाण मध्यम असून काही भागात सिंचनाची सोय मर्यादित आहे। टेकड्या व लहान नद्या यांमुळे पावसाळ्यात पाण्याचा प्रवाह वाढतो। जंगलामुळे येथे वन्यप्राणी व पक्षी मोठ्या संख्येने आढळतात।

लोकसंख्या

चिमूर शहर हे तालुक्यातील सर्वात मोठे शहरी केंद्र आहे।

ग्रामीण भागातील बहुतांश कुटुंबे शेती व वनोपजावर अवलंबून आहेत।

अनेक कुटुंबे तेंदू पान गोळा करणे व बांबू काम यांवर उत्पन्न मिळवतात।

तरुण नोकरी व शिक्षणासाठी चंद्रपूर व नागपूरकडे जातात।

अर्थव्यवस्था

भात व तूर ही येथील प्रमुख पिके आहेत।

कापूस, सोयाबीन व ज्वारी यांचीही लागवड होते।

वनोपज संकलन हा अनेक कुटुंबांचा महत्त्वाचा आधार आहे।

दुग्धव्यवसाय व लहान व्यवसाय यांवरही उत्पन्न अवलंबून आहे।

भात व तूर ही येथील प्रमुख पिके असून कापूस व सोयाबीनचीही लागवड होते। तेंदू पान गोळा करणे व बांबूची कामे यांतून अनेक कुटुंबांना हंगामी उत्पन्न मिळते। वनोपज संकलन केंद्रे व सहकारी संस्था यांमार्फत विक्री होते। दुग्ध व्यवसाय व लहान व्यवसाय यांवरही उत्पन्न अवलंबून आहे।

प्रमुख ठिकाणे

परिसरातील गावांमध्ये जुनी मंदिरे व तलाव आहेत।

सणासुदीच्या काळात येथे जत्रा व उत्सव होतात।

जंगल परिसर निसर्गप्रेमींना आकर्षित करतो।

शहरात शाळा, महाविद्यालये व रुग्णालये आहेत।

वाहतूक आणि शिक्षण

चिमूर हे रस्त्याने चंद्रपूर व ब्रह्मपुरीशी जोडलेले आहे।

रेल्वे प्रवासासाठी जवळचे वरोरा व चंद्रपूर ही स्थानके वापरली जातात।

तालुक्यात शाळा व महाविद्यालये असून तंत्रशिक्षणाची सोय मर्यादित आहे।

उच्च शिक्षणासाठी विद्यार्थी चंद्रपूर व नागपूरला जातात।

चिमूरहून चंद्रपूर व ब्रह्मपुरीला बससेवा उपलब्ध आहे आणि मालवाहतूक रस्त्याने होते। रेल्वे प्रवासासाठी जवळचे वरोरा व चंद्रपूर ही स्थानके वापरली जातात। तालुक्यातील शाळा व महाविद्यालयांमध्ये मराठी माध्यम प्रमुख आहे। उच्च व तंत्रशिक्षणासाठी विद्यार्थी चंद्रपूर व नागपूरला जातात।

संदर्भ

1. चिमूर तालुका
2. चंद्रपूर जिल्हा
3. Chandrapur district
4. Maharashtra
5. Census of India

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६