बकिंगहॅम राजवाडा

बकिंगहॅम राजवाडा हा ब्रिटनच्या लंडन शहरातील प्रमुख राजेशाही निवासस्थान आहे. इ.स. १७०३ मध्ये या ठिकाणी बकिंगहॅम ड्यूकसाठी एक मोठे शहरी घर बांधण्यात आले. १७६१ मध्ये राजा जॉर्ज तिसरा याने हे घर आपल्या पत्नीच्या वापरासाठी विकत घेतले. १८२० नंतर राजा जॉर्ज चौथा याने या घराचे रूपांतर राजवाड्यात करण्याचे काम सुरू केले. १८३७ मध्ये राणी व्हिक्टोरिया येथे राहायला आल्यानंतर हा राजवाडा सार्वभौमांचे अधिकृत लंडन निवासस्थान बनला. आज हे इमारत ब्रिटनच्या राजाचे अधिकृत निवासस्थान व प्रशासकीय मुख्यालय आहे. उन्हाळ्यात राजवाड्यातील औपचारिक कक्ष पर्यटकांसाठी उघडले जातात आणि अंगणात बदलणाऱ्या पहाऱ्याचा समारंभ मोठ्या संख्येने लोक पाहतात.

माहिती

राजवाड्यात एकूण ७७५ खोल्या आहेत. त्यांमध्ये १९ औपचारिक कक्ष, ५२ राजेशाही व पाहुण्यांच्या शयनगृहे, १८८ कर्मचाऱ्यांच्या खोल्या, ९२ कार्यालये आणि ७८ स्नानगृहे यांचा समावेश होतो. इमारतीचा पुढील भाग सुमारे १०८ मीटर लांब, मध्यवर्ती अंगणासह सुमारे १२० मीटर खोल आणि सुमारे २४ मीटर उंच आहे. राजवाड्याच्या देखभालीसाठी शेकडो कर्मचारी काम करतात. दरवर्षी सुमारे ५० हजार पाहुणे राजेशाही समारंभ, राजकीय भेटी, पदकवितरण सोहळे आणि बाग पार्ट्यांसाठी येथे येतात.

राजवाड्याच्या मागील बाजूस मोठी बाग आहे. या बागेत तळे, हिरवळ आणि शेकडो वर्षांची झाडे आहेत. उन्हाळ्यातील बाग पार्टीत हजारो पाहुणे या बागेत एकत्र येतात. बागेचा काही भाग सार्वजनिकांसाठी वर्षभर उघडा असतो आणि तेथून राजवाड्याच्या मागील भागाचे दृश्य दिसते.

इतिहास

या ठिकाणचा उल्लेख सुरुवातीला एका मलबेरी बागेच्या संदर्भात येतो; राजा जेम्स पहिला याने रेशीम कीटक पाळण्यासाठी ही बाग लावली होती. १७०३ मध्ये बकिंगहॅम ड्यूकसाठी येथे मोठे घर उभारण्यात आले आणि त्याला बकिंगहॅम हाऊस असे नाव मिळाले. १७६१ मध्ये जॉर्ज तिसरा याने हे घर राणी शार्लोटसाठी विकत घेतले आणि ते क्वीन्स हाऊस या नावाने ओळखले जाऊ लागले. या घरात जॉर्ज तिसरा याच्या पंधरा पैकी चौदा मुले जन्मल्याची नोंद आहे.

१८२० मध्ये सत्तेवर आल्यानंतर जॉर्ज चौथा याने वास्तुविशारद जॉन नॅश यांच्या सहाय्याने घराचे राजवाड्यात रूपांतर करण्याचे ठरवले. मुख्य इमारत कायम ठेवून बागेकडील बाजूस नव्या खोल्यांची जोड करण्यात आली आणि बांधकाम दुप्पट करण्यात आले. बाहेरील स्वरूपात फ्रेंच नवअभिजात शैलीचा प्रभाव दिसतो. या काळात उत्तर व दक्षिण अशा दोन्ही बाजूंचे भाग पाडून मोठ्या प्रमाणात पुन्हा उभारण्यात आले.

बांधकामाचा खर्च वाढल्यामुळे संसदेत त्यावर चर्चा झाली आणि काम बराच काळ रखडले. जॉर्ज चौथाच्या मृत्यूनंतरही काम अपूर्ण होते. पुढे विल्यम चौथा याच्या काळात इमारत पूर्ण करण्यात आली आणि १८३७ मध्ये राणी व्हिक्टोरिया येथे राहायला आल्या. त्यानंतरच्या काळात राजवाड्यात सतत बदल होत राहिले.

राजवाड्याची रचना

राजवाड्याच्या पुढील बाजूस मोठे वर्तुळाकार अंगण आहे आणि तेथूनच बदलणाऱ्या पहाऱ्याचा समारंभ होतो. हे अंगण १९११ मध्ये व्हिक्टोरिया स्मारक योजनेचा भाग म्हणून तयार झाले. याच काळात लोखंडी कमानी व कठडे पूर्ण झाले; यापैकी मध्यवर्ती कमान औपचारिक प्रसंगी वापरली जाते. पूर्वी अंगणाच्या मध्यभागी मार्बल आर्च उभा होता, परंतु पुढे तो अन्यत्र हलवण्यात आला.

आतील औपचारिक कक्षांमध्ये रंगीत संगमरवरी स्तंभ, सोनेरी नक्षीकाम आणि मौल्यवान कलाकृती आहेत. या कक्षांचे स्वरूप नॅश यांच्या काळापासून फारसे बदललेले नाही. राजवाड्यात एक मोठा नृत्यगृह आहे, जेथे औपचारिक स्वागतसमारंभ होतात. बागेच्या बाजूला विस्तीर्ण हिरवळ असून तेथे उन्हाळ्यात पाहुण्यांचे मोठे समारंभ भरवले जातात.

राजवाड्याच्या आतील भागात एक स्वतंत्र दालन आहे, ज्यात राजेशाही कुटुंबाची चित्रे व मूर्ती ठेवलेली आहेत. तेथे येणाऱ्या पाहुण्यांना राजवाड्याची परंपरा व इतिहास यांची ओळख करून दिली जाते. काही कक्षांत जुने घड्याळे, दिवे व भांडी ठेवलेली आहेत. या वस्तूंची नोंदवही ठेवून त्यांची काळजी घेतली जाते.

राजेशाही निवास

राजवाडा केवळ ऐतिहासिक स्मारक नाही, तर कार्यरत कार्यालयही आहे. राजाचे व कुटुंबीयांचे खाजगी कक्ष वरच्या मजल्यावर असून ते पर्यटकांसाठी उघडले जात नाहीत. राजवाड्यातून राजेशाही कुटुंबाचे अधिकृत कार्य, पत्रव्यवहार आणि भेटींचे नियोजन चालते. राज्यभेटींच्या वेळी परदेशी राष्ट्रप्रमुखांचे स्वागत येथेच होते.

राजवाड्याच्या देखभालीसाठी स्वतंत्र विभाग काम करतो आणि कर्मचाऱ्यांमध्ये प्रशासकीय अधिकारी, पाककला तज्ञ, सुरक्षारक्षक आणि उद्यानतज्ञ यांचा समावेश होतो. राजवाड्यातील कलाकृती व फर्निचरची नोंदवही ठेवली जाते आणि नियमित तपासणी केली जाते. काही कक्ष भाड्याने कार्यक्रमांसाठी दिले जातात, त्यातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा वापर देखभालीसाठी होतो.

राजवाड्याच्या परिसरात स्वतंत्र सुरक्षा व्यवस्था कार्यरत आहे. प्रवेशद्वारांवर तपासणी होते आणि अभ्यागतांना नियमांची माहिती दिली जाते. राजेशाही कुटुंबाच्या खाजगी भागात प्रवेश पूर्णपणे बंद असतो. राजवाड्याच्या आवारातील छायाचित्रणाबाबत वेगवेगळे नियम आहेत.

बदलणारा पहारा

राजवाड्याच्या अंगणात होणारा बदलणाऱ्या पहाऱ्याचा समारंभ हा लंडनमधील प्रमुख आकर्षण आहे. या समारंभात जुन्या पहारेकऱ्यांच्या तुकडीची जागा नव्या तुकडी घेते आणि राजवाड्याच्या चाव्यांचे औपचारिक हस्तांतरण होते. समारंभ सुमारे १०:४५ वाजता सुरू होतो आणि ११ वाजता पहारा बदलला जातो. रविवारी हा समारंभ थोड्या आधी होतो.

हा समारंभ वर्षभर दररोज होत नाही. हवामान, अधिकृत कार्यक्रम किंवा इतर कारणांमुळे काही दिवशी समारंभ रद्द होतो आणि त्याची माहिती आगाऊ जाहीर केली जाते. पाहण्यासाठी कोणतेही शुल्क नसते, परंतु चांगली जागा मिळवण्यासाठी लवकर पोहोचावे लागते. समारंभाच्या वेळी वाद्यवृंदाची साथ असते आणि पहारेकऱ्यांची गणवेश व हालचाली या परंपरेचे वैशिष्ट्य मानले जाते.

पर्यटन

उन्हाळ्यातील काही महिन्यांत राजवाड्याचे औपचारिक कक्ष व बाग पर्यटकांसाठी उघडली जातात. तिकिटे मर्यादित असल्यामुळे आगाऊ नोंदणी करणे आवश्यक असते. भेटीदरम्यान राजवाड्याचा इतिहास, कलाकृती आणि राजेशाही परंपरा यांची माहिती मार्गदर्शकांकडून मिळते. काही काळासाठी राजवाड्याच्या पूर्वेकडील भागाचीही पाहणी करता येते.

राजवाड्याजवळ सेंट जेम्स पार्क, व्हिक्टोरिया स्मारक आणि गार्ड्स संग्रहालय अशी इतर स्थळे आहेत. सार्वजनिक वाहतुकीने पोहोचणे सोपे असून जवळ मेट्रो स्थानके आहेत. गर्दीच्या दिवशी परिसरात पायी फिरण्यास जागा मिळणे कठीण होते, त्यामुळे सकाळच्या वेळी भेट देणे सोयीचे ठरते.

भेटीच्या शेवटी अभ्यागत बागेतून बाहेर पडतात आणि तेथेच भेटवस्तूंचे दुकान व चहाची सोय आहे. राजवाड्याच्या संकेतस्थळावर तिकिटांची वेळा व बंद दिवसांची माहिती नियमितपणे अद्ययावत केली जाते. काही दिवशी अधिकृत कार्यक्रमांमुळे भेटी रद्द होतात, त्यामुळे आगाऊ तपासणी करणे उपयुक्त ठरते.

संवर्धन आणि आधुनिकीकरण

ऐतिहासिक इमारतीची देखभाल हे सततचे काम आहे. दगडी दर्शनी भाग, छते आणि खिडक्या यांची नियमित दुरुस्ती केली जाते. गेल्या काही वर्षांत राजवाड्याच्या पूर्वेकडील भागाचे मोठ्या प्रमाणात नूतनीकरण करण्यात आले, ज्यामध्ये विद्युत यंत्रणा, गरम पाण्याची व्यवस्था आणि जुन्या पाईपांची बदली यांचा समावेश होता.

या कामात जुन्या इमारतीचे स्वरूप जपण्यावर भर देण्यात आला. काही कक्षांतील जुनी सजावट जशीच्या तशी ठेवून त्यामागील यंत्रणा आधुनिक करण्यात आली. पर्यटकांसाठी स्वतंत्र मार्ग तयार करून राजेशाही वापराच्या भागापासून तो वेगळा ठेवला जातो. ऊर्जेचा वापर कमी करण्यासाठीही उपाययोजना करण्यात आल्या आहेत.

संदर्भ

1. रॉयल फॅमिली — बकिंगहॅम राजवाडा
2. रॉयल कलेक्शन ट्रस्ट — बकिंगहॅम राजवाडा
3. एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका — बकिंगहॅम राजवाडा

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६