बिरसा मुंडा

बिरसा मुंडा हे आदिवासी समाजाचे नेते आणि स्वातंत्र्यसैनिक होते. त्यांचा जन्म १५ नोव्हेंबर १८७५ रोजी रांचीजवळील उलिहातू येथे झाला. त्यांनी १८९९ ते १९०० या काळात उलगुलान नावाची चळवळ चालवली. ९ जून १९०० रोजी रांची कारागृहात त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या जन्मदिवसाला आता जनजातीय गौरव दिन म्हणून पाळले जाते.

माहिती

त्यांनी जमीन, जंगल आणि स्वराज्य या तीन मागण्यांभोवती चळवळ उभी केली. त्यांच्या अनुयायांनी त्यांना धरती आबा म्हणजे पृथ्वीचे पिता असे संबोधले.

त्यांच्या चळवळीचा परिणाम दीर्घकाळ टिकला. पुढे झारखंडमधील आदिवासींच्या जमिनीच्या हक्कांसाठी कायदे करण्यात आले.

सुरुवातीचे जीवन

रांची जिल्ह्यातील उलिहातू या गावी त्यांचा जन्म झाला. सुगना मुंडा आणि करमी हातू हे त्यांचे आईवडील होते. कुटुंबाची आर्थिक स्थिती अत्यंत बेताची होती.

लहानपणी त्यांचे कुटुंब चलकड या गावी गेले. तेथे त्यांनी गुरे राखण्याचे काम केले. पुढे त्यांना शाळेत पाठवण्यात आले.

त्यांनी सलगा आणि बुरजू येथे शिक्षण घेतले. पुढे चायबासा येथील मिशनरी शाळेत त्यांनी प्रवेश घेतला. तेथे त्यांचा ख्रिश्चन धर्माच्या शिकवणुकीशी परिचय झाला.

धार्मिक विचार

शाळेतील वातावरण त्यांना रुचले नाही. त्यांनी ख्रिश्चन धर्म स्वीकारण्यास नकार दिला. पुढे ते स्वतःच्या विचारांचा प्रसार करू लागले.

त्यांनी आपल्या समाजातील देवतांच्या उपासनेवर भर दिला. एका ईश्वराची कल्पना त्यांनी मांडली. मद्यपान आणि मांसाहार टाळण्याचा उपदेश त्यांनी केला.

ते भटके प्रचारक म्हणून गावोगावी फिरत. त्यांच्या प्रवचनांना लोकांची गर्दी जमत असे. यामुळे त्यांचा प्रभाव वाढत गेला.

सरदारी लढा

मुंडा समाज अनेक वर्षे जमिनीच्या हक्कांसाठी अर्ज करत होता. या चळवळीला सरदारी लढा असे म्हणतात. १८५८ पासून अशा अर्जांची मालिका सुरू होती.

या लढ्यात जमीनदार, सावकार आणि सरकारी अधिकारी यांच्याविरुद्ध तक्रारी केल्या जात. परंतु या अर्जांना फारसे यश मिळत नव्हते. १८९५ पर्यंत समाजात निराशा पसरली.

बिरसा मुंडा यांनी या लढ्याचे स्वरूप बदलले. त्यांनी केवळ अर्जांवर अवलंबून न राहण्याचे ठरवले. लोकांना कर आणि किराया न देण्याचे आवाहन त्यांनी केले.

उलगुलान

१८९९ च्या अखेरीस त्यांनी उलगुलान म्हणजे महान गोंधळाची घोषणा केली. ही चळवळ मुंडा, उरांव आणि इतर आदिवासी समाजांत पसरली. चळवळीचा मुख्य आधार जमीन आणि वनहक्क हा होता.

त्यांच्या अनुयायांनी परदेशी सत्तेच्या प्रतीकांवर हल्ले केले. पोलीस चौक्या आणि काही दुकानांवर हल्ले झाले. सामान्य लोकांना मात्र त्रास देण्यात आला नाही, असे नोंदवले जाते.

सरकारने त्यांच्या अटकेसाठी बक्षीस जाहीर केले. मोठा लष्करी तुकडी भागात पाठवण्यात आला.

डोम्बारी टेकडी

जानेवारी १९०० मध्ये डोम्बारी टेकडीवर मोठी गर्दी जमली होती. सरकारी सैन्याने या गर्दीवर गोळीबार केला. यात अनेक लोकांचे बळी गेले, असे अहवाल सांगतात.

बिरसा मुंडा त्या ठिकाणाहून निसटले. पुढे ते सिंहभूमच्या जंगलांत गेले. तेथून त्यांनी चळवळ पुढे नेण्याचा प्रयत्न केला.

अटक आणि निधन

१९०० च्या सुरुवातीला चक्रधरपूर जवळील जंगलात त्यांना अटक करण्यात आली. त्यांना रांची कारागृहात ठेवण्यात आले. तेथे त्यांच्यावर खटला चालवण्यात आला.

९ जून १९०० रोजी कारागृहात त्यांचे निधन झाले. त्यांचे वय अवघे २५ वर्षे होते. मृत्यूचे कारण म्हणून आजार सांगण्यात आले, पण याबाबत वेगवेगळी मते आहेत.

कायदेशीर परिणाम

१९०८ मध्ये छोटा नागपूर किरायेदारी कायदा मंजूर झाला. या कायद्याने आदिवासींची जमीन बिगरआदिवासींना विकण्यावर बंधन घातले. जमिनीच्या हस्तांतरणाला कडक अटी लावण्यात आल्या.

या कायद्यामुळे काही प्रमाणात संरक्षण मिळाले. तरीही पुढील काळात जमिनीच्या हक्कांवरून वाद सुरूच राहिले.

वारसा

१९७० च्या दशकात झारखंडच्या मागणीला त्यांच्या नावाचा आधार मिळाला. २००० मध्ये झारखंड राज्याची स्थापना झाली. त्यांच्या नावाने विद्यापीठ आणि संग्रहालये उभारली गेली.

२०२१ मध्ये १५ नोव्हेंबर हा दिवस जनजातीय गौरव दिन म्हणून घोषित करण्यात आला. त्यांचे स्मारक रांची येथे आहे.

चळवळीचे स्वरूप

बिरसा मुंडा यांच्या चळवळीचा आधार सामाजिक सुधारणा होता. त्यांनी मद्यपान टाळण्याचा आणि स्वच्छतेचा उपदेश केला. समाजातील अंधश्राद्धा दूर करण्यावर त्यांनी भर दिला. यामुळे त्यांचा प्रभाव वेगाने वाढला.

त्यांनी आपल्या अनुयायांना संघटित राहण्याचे आवाहन केले. गावागावांत त्यांचे प्रतिनिधी काम करत असत. माहितीची देवाणघेवाण गुप्तपणे होत असे.

सरकारने त्यांच्यावर बक्षीस जाहीर केल्यावरही अनेकांनी त्यांना आश्रय दिला. काहींनी माहिती दिल्याचे अहवाल सांगतात. यामुळे त्यांची अटक सोपी झाली.

डोम्बारी टेकडीवरील घटनेनंतर भागात भीती पसरली. अनेक गावांवर दंडात्मक कारवाई झाली. शेकडो लोकांवर खटले दाखल झाले, असे नोंदवले जाते.

स्मरण

कारागृहात त्यांच्या प्रकृतीची स्थिती बिघडली. त्यांच्या मृत्यूचे कारण स्पष्ट झाले नाही. या विषयावर इतिहासकारांत मतभेद आहेत.

त्यांचे स्मारक रांची येथे उभारण्यात आले आहे. ज्या कारागृहात त्यांचे निधन झाले, त्या इमारतीचे संग्रहालय करण्यात आले. तेथे त्यांच्या जीवनावरील माहिती ठेवली आहे. संशोधक तेथे अभ्यासासाठी येतात.

इतर उठावांशी तुलना

त्यांच्या चळवळीचा संबंध इतर आदिवासी उठावांशी जोडला जातो. कोल उठाव आणि संथाळ हूल यांनीही जमीन आणि वनहक्कांसाठी लढा दिला होता. या तिन्ही चळवळींची कारणे जवळपास सारखीच होती. तिन्हींनी स्थानिक सत्तेच्या विस्ताराला विरोध केला.

त्यांच्या अनुयायांनी त्यांना भगवान मानले. आजही काही भागांत त्यांच्या स्मरणार्थ गीते गायली जातात. त्यांची कहाणी मुंडारी परंपरेत पिढ्यानपिढ्या चालत आली आहे.

संदर्भ

1. झारखंड सरकार
2. आझादी का अमृत महोत्सव — संस्कृती मंत्रालय
3. Britannica — Birsa Munda
4. जनजातीय कार्य मंत्रालय, भारत सरकार
5. भारतीय मानववंशशास्त्र सर्वेक्षण

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६