भुसावळ तालुका

भुसावळ तालुका हा महाराष्ट्रातील जळगाव जिल्ह्यातील एक तालुका आहे। तालुक्याचे मुख्यालय भुसावळ येथे आहे। रेल्वेचे मोठे जंक्शन असलेल्या या शहराची ओळख केळी उत्पादन व वाहतुकीचे केंद्र अशीही आहे।

माहिती

लोकसंख्येचा आकडा २०११ च्या जनगणनेवर आधारित सुमारे मूल्य आहे। रेल्वे व औद्योगिक वसाहतींमुळे तालुक्यातील शहरी वस्ती घनदाट आहे।

नावाची व्युत्पत्ती

भुसावळ हे नाव भुसा किंवा भुस या शब्दाशी जोडले जाते। धान्याच्या भुसाच्या ढिगाऱ्यांवरून किंवा भुस वाहणाऱ्या वाऱ्यावरून हे नाव पडले असावे असे सांगितले जाते।

या भागात धान्याची मोठी बाजारपेठ असल्याने भुसाचे प्रमाण जास्त होते।

याविषयी मात्र निश्चित पुरावे उपलब्ध नाहीत आणि अनेक मते प्रचलित आहेत।

इतिहास

भुसावळचा परिसर पूर्वी खानदेशातील व्यापारी मार्गावर वसलेला होता। तापी नदीच्या खोऱ्यातील सुपीक जमिनीमुळे येथे शेती व बाजारपेठ विकसित झाली।

ब्रिटिश काळात मुंबई-भुसावळ-नागपूर रेल्वेमार्ग तयार झाला आणि भुसावळ हे महत्त्वाचे जंक्शन बनले। त्यामुळे येथे रेल्वेची कार्यशाळा, गोदामे व वसाहती उभारल्या गेल्या।

स्वातंत्र्यानंतर औद्योगिक विकास झाला आणि शहराचा विस्तार झपाट्याने झाला।

आजही रेल्वे हा येथील मोठा रोजगाराचा स्रोत आहे।

भूगोल

तालुका तापी नदीच्या खोऱ्यात वसला आहे आणि नदी तालुक्याच्या उत्तर भागातून वाहते।

जमीन बहुतांशी काळी व सुपीक असून पावसाचे प्रमाण मध्यम आहे। उन्हाळ्यात तापमान जास्त असते।

नदीकाठच्या भागात केळी व भाजीपाल्याची शेती चांगली होते।

तालुक्यातील जमीन सपाट असल्याने यांत्रिक शेती व मोठ्या बागा शक्य झाल्या आहेत।

लोकसंख्या

भुसावळ शहर हे तालुक्यातील सर्वात मोठे शहरी केंद्र आहे आणि तेथे वस्ती घनदाट आहे।

रेल्वे कर्मचारी, व्यापारी व औद्योगिक कामगार अशा विविध वर्गांची वस्ती येथे आहे।

ग्रामीण भागातील लोकसंख्या शेती, केळी बागा व दुग्धव्यवसायावर अवलंबून आहे।

शहरातील लोकसंख्या वाढल्याने नवीन वसाहती उभारल्या जात आहेत।

अर्थव्यवस्था

केळी हे येथील सर्वात महत्त्वाचे पीक आहे। भुसावळ परिसरातील केळी देशभरातील बाजारपेठांना पाठवली जाते।

कापूस, ऊस व ज्वारी यांचीही लागवड होते। कापसाची गाठणी व प्रक्रिया हे येथील जुने उद्योग आहेत।

रेल्वेची कार्यशाळा व विभागीय कार्यालये यांमुळे मोठ्या प्रमाणात रोजगार उपलब्ध आहे।

जवळच दीपनगर येथे औष्णिक विद्युत केंद्र आहे आणि परिसरात औद्योगिक वसाहतही आहे।

प्रमुख ठिकाणे

भुसावळ हे रेल्वे जंक्शन असल्याने देशाच्या अनेक भागांशी थेट जोडलेले आहे। स्थानक परिसरात प्रवाशांची सतत वर्दळ असते।

वरणगाव परिसरात औद्योगिक वसाहत असून तेथे मोठे कारखाने आहेत।

तापी नदीकाठची जुनी मंदिरे व घाट परिसराच्या परंपरेची साक्ष देतात।

शहरात बाजारपेठा, रुग्णालये व शैक्षणिक संस्था आहेत।

वाहतूक आणि शिक्षण

भुसावळ हे रेल्वे व रस्ते या दोन्ही मार्गांनी महत्त्वाचे केंद्र आहे। येथून जळगाव, चाळीसगाव व खानदेशातील इतर भागांना जोडणी आहे।

शहरात शाळा, महाविद्यालये व तंत्रशिक्षण संस्था कार्यरत आहेत।

रेल्वे कर्मचाऱ्यांच्या कुटुंबांसाठी स्वतंत्र शाळांची परंपरा येथे जुनी आहे।

उच्च शिक्षणासाठी विद्यार्थी जळगाव, नाशिक व पुण्याकडे जातात।

संदर्भ

1. भुसावळ तालुका
2. जळगाव जिल्हा
3. Bhusawal taluka
4. Bhusawal
5. Census of India

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६