भितरकनिका

भितरकनिका हे ओडिशा राज्याच्या केंद्रपाडा जिल्ह्यात ब्राह्मणी, बैतरणी व धामरा नद्यांच्या डेल्टा भागात वसलेले खारफुटी वनक्षेत्र आहे. हे क्षेत्र भारतातील सुंदरबनानंतरची सर्वात मोठी खारफुटी परिसंस्था मानले जाते आणि ते भितरकनिका वन्यजीव अभयारण्य व राष्ट्रीय उद्यान यांच्या स्वरूपात संरक्षित आहे. खाऱ्या पाण्याच्या मगरांची मोठी वस्ती, ऑलिव्ह रिडले सागरी कासवांची अंडी घालण्याची ठिकाणे आणि पक्ष्यांचे मोठे वसाहतस्थान यांमुळे भितरकनिका जगभर ओळखले जाते. २००२ मध्ये या आर्द्रभूमीला रामसर स्थळाचा दर्जा मिळाला. भरती-ओहोटीच्या चक्रावर चालणारी ही परिसंस्था किनारी संरक्षण, मत्स्यसंपत्ती व स्थानिक उपजीविका यांसाठी महत्त्वाची आहे.

माहिती

तपशील	माहिती
स्थान	केंद्रपाडा जिल्हा, ओडिशा
राज्य	ओडिशा
नद्या	ब्राह्मणी, बैतरणी, धामरा
राष्ट्रीय उद्यानाचे क्षेत्रफळ	सुमारे १४५ चौ. कि. मी.
अभयारण्याचे क्षेत्रफळ	सुमारे ६७२ चौ. कि. मी.
स्थापना	अभयारण्य १९७५; राष्ट्रीय उद्यान १९८८
प्रमुख प्राणी	खाऱ्या पाण्याचा मगर, ऑलिव्ह रिडले कासव, मासेमार मांजर, पक्षी
प्रमुख वनस्पती	सुंदरी, गोरान, केवडा, बांबू
रामसर दर्जा	२००२ मध्ये रामसर स्थळ म्हणून घोषित
जवळचे संरक्षित क्षेत्र	गहिरमाथा सागरी अभयारण्य

भौगोलिक वर्णन

भितरकनिका हे ब्राह्मणी व बैतरणी नद्यांच्या सागरी मुहानाजवळ तयार झालेल्या गाळाच्या मैदानावर वसलेले आहे. नद्यांनी वाहून आणलेला गाळ साचून येथे अनेक बेटे व जलमार्ग तयार झाले आहेत. भरतीचे खारे पाणी या जलमार्गांतून आतपर्यंत पोहोचते आणि ओहोटीत ते मागे जाते; या चक्रामुळे येथील पाण्याची क्षारता सतत बदलत राहते. किनाऱ्याजवळ वाळूचे काठ व खाड्या आहेत, तर आतील भागात घनदाट खारफुटी आहे. जलमार्गांची रुंदी व खोली हंगामानुसार बदलत असल्याने बोटींना ये-जा करण्यासाठी स्थानिक खलाशांचे अनुभव अवलंबावे लागतात. या भागाची उंची समुद्रसपाटीपासून फार कमी असल्याने चक्रीवादळे व पूर यांसाठी हे क्षेत्र संवेदनशील आहे. उष्ण व दमट हवामान असून पाऊस मुख्यतः जून ते सप्टेंबर या काळात पडतो. चक्रीवादळांमुळे येथे मोठ्या प्रमाणात पाऊस व वादळी वारे अनुभवास येतात आणि ती प्रत्येक काही वर्षांनी परिसरात नुकसान करतात. नद्यांच्या गाळामुळे येथील जमीन सुपीक असली, तरी ती सतत बदलत असते; काही ठिकाणी नवीन बेटे तयार होतात, तर काही भाग धुपेमुळे नष्ट होतात.

खारफुटी वनस्पती

भितरकनिकाच्या खारफुटीत सुंदरी, गोरान, केवडा, बांबू व इतर अनेक प्रजाती आढळतात. या वनस्पतींची मुळे चिखलात घट्ट रुजून जमीन स्थिर ठेवतात आणि लाटांचा वेग कमी करतात. काही प्रजातींना हवा घेण्यासाठी जमिनीबाहेर येणारी श्वसनमुळे असतात. खारफुटीची पाने पाण्यात मिसळून जलचरांसाठी अन्नाचा आधार तयार होतो आणि खेकडे, कोळंबी व माशांना आश्रय मिळतो. या वनांमुळे वादळांच्या वेळी आतील गावांचे संरक्षण होते आणि किनारी मातीची धूप कमी होते. वनस्पतींचे स्वरूप उत्तरेकडील गोड्या पाण्याच्या भागापासून दक्षिणेकडील खाऱ्या भागापर्यंत बदलत जाते. या वनांतील झाडांची वाढ व बीजोत्पादन क्षारतेच्या पातळीशी जुळवून घेतलेले असते; त्यामुळे उत्तर व दक्षिण भागांतील प्रजातींची रचना वेगळी दिसते.

जैवविविधता

भितरकनिका खाऱ्या पाण्याच्या मगरांसाठी विशेष ओळखले जाते; येथे या मगरांची देशातील सर्वात मोठी वस्ती असल्याचे सांगितले जाते. खाऱ्या पाण्याच्या मगरांच्या संवर्धनासाठी येथे अंडी उबवण्याचे व पिलांना वाढवण्याचे केंद्र उभारण्यात आले आहे. जवळच्या गहिरमाथा किनाऱ्यावर ऑलिव्ह रिडले सागरी कासवे मोठ्या संख्येने अंडी घालतात आणि ते जगातील सर्वात मोठ्या अशा ठिकाणांपैकी एक मानले जाते. मासेमार मांजर, ओटर, माकडे व अनेक प्रकारचे खेकडे येथे आढळतात. जलपक्षी व स्थलांतरित पक्षी मोठ्या संख्येने येतात आणि काही ठिकाणी पक्ष्यांची मोठी वसाहत आहे. खेकडे, कोळंबी व शिंपले यांच्या अनेक प्रजाती चिखलात आढळतात आणि त्या येथील अन्नसाखळीचा पाया बनवतात. मगरांव्यतिरिक्त मॉनिटर सरडा व अजगर यांसारखे सरपटणारे प्राणीही येथे आढळतात. कासवांच्या अंड्यांचे संरक्षण करण्यासाठी किनाऱ्याजवळ हॅचरी उभारल्या जातात आणि पिल्लांना सुरक्षितपणे समुद्रात सोडले जाते.

संरक्षणाचा इतिहास

भितरकनिका परिसर १९७५ मध्ये वन्यजीव अभयारण्य म्हणून घोषित झाला आणि १९८८ मध्ये त्याचा काही भाग राष्ट्रीय उद्यान म्हणून अधिसूचित झाला. २००२ मध्ये या आर्द्रभूमीला रामसर स्थळाचा दर्जा मिळाला, त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर त्याचे महत्त्व अधोरेखित झाले. जवळचे गहिरमाथा सागरी अभयारण्य सागरी कासवांच्या संरक्षणासाठी स्वतंत्रपणे व्यवस्थापित केले जाते. या अभयारण्याच्या हद्दीत मासेमारी बोटींच्या हालचालींवर देखरेख ठेवली जाते. स्थानिक समुदायांचा सहभाग व जागरूकता यांवर भर दिला जातो. मगरांच्या संवर्धनासाठी दीर्घकालीन कार्यक्रम राबवले जातात. या सर्व उपायांमुळे पूर्वी कमी झालेली मगरांची संख्या पुन्हा वाढल्याचे नोंदवले जाते. अभयारण्याच्या व्यवस्थापनात खारफुटीची लागवड, जलमार्गांची स्वच्छता व वन्यजीवांची नियमित गणना यांचा समावेश होतो. संरक्षित क्षेत्राची हद्द ठरवून तेथील मासेमारी व वनोपज संकलनासाठी स्वतंत्र नियम लागू करण्यात आले आहेत. रामसर दर्जामुळे आर्द्रभूमीच्या संवर्धनासाठी आंतरराष्ट्रीय सहकार्याची संधी उपलब्ध झाली आहे.

मानवी वस्ती आणि उपजीविका

भितरकनिकाच्या परिसरात अनेक गावे असून तेथील लोक मुख्यतः मासेमारी, शेती व खेकडे-कोळंबी पकडणे यांवर अवलंबून आहेत. भरती-ओहोटीमुळे शेतीसाठी पाण्याचे नियंत्रण आवश्यक असते आणि खाऱ्या पाण्याचा शिरकाव पिकांना हानी पोहोचवतो. मध गोळा करणे व वनोपज गोळा करणे हेही काही समुदायांचे उपजीविका साधन आहे. वादळे व पूर यांमुळे वस्ती व सुविधांना सतत धोका असतो. संरक्षित क्षेत्रातील नियमांमुळे काही उपक्रमांवर मर्यादा आल्या असल्या, तरी पर्यटन व मार्गदर्शक सेवांमधून पर्यायी रोजगार उपलब्ध होत आहेत. गावांतील घरे बहुतांश नैसर्गिक साधनसंपत्तीवर आधारित असून वादळाच्या काळात आश्रयस्थानांची आवश्यकता भासते. शिक्षण व आरोग्यसेवा यांसारख्या सुविधा येथे मर्यादित असल्याने बेटांवरील दळणवळणाचा प्रश्न महत्त्वाचा ठरतो.

पर्यटन

भितरकनिक्यात पर्यटकांना बोटीतून खारफुटीच्या जलमार्गांतून नेले जाते. या सफरींमध्ये मगरा, पक्षी व खारफुटीची वनस्पती जवळून पाहता येते. पक्षी निरीक्षणासाठी हिवाळा हा उत्तम काळ मानला जाते. खारफुटीच्या वनांतील ओहोळ व कालवे बोटीने फिरण्यासाठी अनुकूल असतात. जवळच्या गहिरमाथा किनाऱ्यावर कासवांच्या अंडी घालण्याच्या हंगामात मर्यादित प्रवेश दिला जातो. पर्यटनामुळे स्थानिक लोकांना बोटचालक, मार्गदर्शक व निवास व्यवस्थेच्या स्वरूपात रोजगार मिळतो. पर्यटकांच्या संख्येवर मर्यादा ठेवून वन्यजीवांच्या अधिवासावर ताण पडू न देण्याचा प्रयत्न केला जातो. बोटीतील प्रवासाचे नियोजन भरती-ओहोटीच्या वेळेनुसार केले जाते, कारण ओहोटीत काही जलमार्ग बंद होतात. पर्यटकांना सुरक्षिततेचे नियम पाळणे बंधनकारक असते आणि मगरांच्या अधिवासात उतरण्यास मनाई आहे.

पर्यावरणीय आव्हाने

भितरकनिकासमोरील मुख्य आव्हाने म्हणजे चक्रीवादळे, किनारी धूप आणि खाऱ्या पाण्याचा वाढता शिरकाव. समुद्रपातळीतील बदलांमुळे कमी उंचीची बेटे व वनक्षेत्र धोक्यात येऊ शकतात. नद्यांवरील धरणे व वरच्या भागातील पाण्याचा वापर यांमुळे डेल्टापर्यंत पोहोचणारे गोडे पाणी व गाळ कमी होतात. गाळ कमी झाल्यास बेटांची उंची वाढत नाही आणि ती धुपेस अधिक बळी पडतात. मासेमारीचा अतिरिक्त दबाव, प्रदूषण आणि वनक्षेत्रातील अनधिकृत प्रवेश हेही प्रश्न आहेत. या सर्वांमुळे खारफुटी व वन्यजीव अधिवास टिकवण्यासाठी सतत देखरेख व नियोजन आवश्यक आहे. स्थानिक समुदायांच्या सहभागाशिवाय खारफुटीचे संरक्षण शक्य नसल्याने जागरूकता कार्यक्रम व पर्यायी उपजीविका योजना राबवल्या जातात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ६ नोव्हेंबर २०२६