बंगळुरू शहरी जिल्हा

बंगळुरू शहरी जिल्हा हा कर्नाटक राज्यातील जिल्हा आहे. राज्याची राजधानी बंगळुरू याच जिल्ह्यात आहे. माहिती तंत्रज्ञान आणि उद्योग यामुळे तो भारताची 'सिलिकॉन व्हॅली' म्हणून ओळखला जातो. २०११ मध्ये बंगळुरू जिल्ह्याची विभागणी करून बंगळुरू शहरी आणि बंगळुरू ग्रामीण असे दोन जिल्हे तयार करण्यात आले.

माहिती

या तक्त्यातील आकडे २०११ च्या जनगणनेतील आहेत.

नावाची व्युत्पत्ती

बंगळुरू हे नाव 'बेंदा काळूरू' या कन्नड शब्दावरून आले असे मानले जाते. याचा अर्थ शिजवलेली कडधान्ये असा होतो. केम्पे गौडा पहिला याने १५३७ मध्ये येथे किल्ला बांधला, असे सांगितले जाते. 'उर्वरित गाव' असा अर्थ असलेल्या 'वेंगालूरू' या शब्दावरूनही नाव पडले असावे, असे काही अभ्यासक मानतात.

इतिहास

या भागावर गंग, चोल, होयसळ आणि विजयनगर साम्राज्याची सत्ता होती. सोळाव्या शतकात केम्पे गौडा यांनी येथे आपले राज्य स्थापन केले. पुढे हा भाग म्हैसूर संस्थानाचा भाग झाला.

१७९९ मध्ये टिपू सुलतानाच्या पतनानंतर ब्रिटिशांनी येथे आपली सत्ता प्रस्थापित केली. १८०९ मध्ये बंगळुरूजवळ छावणी उभारण्यात आली आणि शहराचा विस्तार झपाट्याने झाला. १९५६ मध्ये म्हैसूर राज्याची राजधानी बंगळुरू बनली. १९७३ मध्ये या राज्याचे नाव कर्नाटक असे झाले.

भूगोल

जिल्हा दख्खनच्या पठारावर सुमारे ९०० मीटर उंचीवर वसला आहे. येथील हवामान वर्षभर सौम्य असते. पूर्वेस कोलार, उत्तरेस चिक्कबल्लापूर, दक्षिणेस रामनगर तर पश्चिमेस तुमकूर जिल्हे आहेत.

जिल्ह्यातील बहुतेक भाग शहरी झाला आहे. अर्कावती ही येथील प्रमुख नदी आहे. शहराच्या दक्षिण भागात बन्नेरघट्टा येथे राष्ट्रीय उद्यान व वन्यजीव अभयारण्य आहे. त्यामुळे शहराच्या जवळच जंगल व वन्यप्राणी पाहायला मिळतात.

अर्थव्यवस्था

माहिती तंत्रज्ञान हा जिल्ह्याचा सर्वात मोठा उद्योग आहे. इलेक्ट्रॉनिक्स, संगणक सेवा, जैवतंत्रज्ञान आणि वित्तीय सेवा येथे मोठ्या प्रमाणात आहेत. देशातील व जगातील अनेक कंपन्यांची कार्यालये बंगळुरूत आहेत.

हिंदुस्थान एरोनॉटिक्स लिमिटेड आणि भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेची (ISRO) प्रमुख कार्यालये येथे आहेत. त्यामुळे बंगळुरू हे भारताच्या विमान व अंतराळ उद्योगाचे केंद्र बनले आहे. जवळपासच्या भागात भाजीपाला व फुलांची शेती मोठ्या प्रमाणात होते.

प्रमुख शहरे

बंगळुरू हे जिल्ह्याचे सर्वात मोठे शहर आहे. येलहंका, अनेकल, बोम्मनहळ्ळी आणि व्हाइटफील्ड हे शहराचे व उपनगरांचे महत्त्वाचे भाग आहेत. जिल्ह्याची बहुतेक लोकसंख्या शहरी भागात राहते.

प्रशासन आणि वाहतूक

जिल्ह्याचा कारभार उपायुक्त (जिल्हाधिकारी) पाहतो. जिल्ह्याची विभागणी पाच तालुक्यांमध्ये झाली आहे. बृहत् बंगळुरू महानगरपालिका शहराच्या नागरी सेवा पुरवते. कायदा व सुव्यवस्थेसाठी पोलीस आयुक्तालय आहे.

देवनहळ्ळी येथे केम्पेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. बंगळुरू हे दक्षिण भारतातील प्रमुख रेल्वे केंद्र आहे. २०११ पासून शहरात 'नम्मा मेट्रो' सेवा सुरू झाली आहे. अनेक राष्ट्रीय महामार्ग शहरातून जातात.

पर्यटन आणि संस्कृती

विधान सौधा, बंगळुरू महाल, लालबाग उद्यान, कब्बन पार्क, इस्कॉन मंदिर आणि बन्नेरघट्टा राष्ट्रीय उद्यान ही प्रमुख पर्यटन स्थळे आहेत. टिपू सुलतान यांनी बांधलेला लाकडी उन्हाळी महालही पर्यटकांना आकर्षित करतो.

जिल्ह्यात देशाच्या विविध भागांतून आलेले लोक मोठ्या संख्येने राहतात. त्यामुळे येथे अनेक भाषा व खाद्यसंस्कृती एकत्र आढळतात. शहरात भरपूर उद्याने असल्याने त्याला उद्याननगरी असेही म्हटले जाते. वाहतुकीची गर्दी ही येथील मोठी समस्या आहे.

संदर्भ

1. बंगळूर जिल्हा
2. Bengaluru Urban district
3. बंगळुरू शहरी जिल्हा अधिकृत संकेतस्थळ
4. भारताची जनगणना २०११

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६