बेळगाव जिल्हा

बेळगाव जिल्हा हा कर्नाटक राज्याच्या वायव्य भागातील जिल्हा आहे. क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने तो कर्नाटकातील सर्वात मोठा जिल्हा आहे. जिल्ह्याचे मुख्यालय बेळगाव येथे आहे. कित्तूर चेन्नम्मा यांचा स्वातंत्र्यलढा आणि गोकाक धबधबा यामुळे हा जिल्हा ओळखला जातो.

माहिती

या तक्त्यातील आकडे २०११ च्या जनगणनेतील आहेत.

नावाची व्युत्पत्ती

बेळगाव हे नाव 'बेलगवि' किंवा 'वेणुग्राम' या जुन्या नावांवरून आले असावे, असे मानले जाते. 'बेल' म्हणजे बांबू आणि 'गाव' म्हणजे गाव, अशीही व्युत्पत्ती सांगितली जाते. कन्नडमध्ये या जिल्ह्याला बेळगावी असे म्हणतात.

इतिहास

या भागावर रट्ट, चालुक्य, राष्ट्रकूट, यादव आणि विजयनगर अशा अनेक राजवंशांची सत्ता होती. पुढे हा भाग बहमनी व आदिलशाही राज्यांच्या ताब्यात गेला. सतराव्या शतकात मराठ्यांनी येथे आपली सत्ता प्रस्थापित केली.

१८१८ मध्ये ब्रिटिशांनी हा भाग आपल्या ताब्यात घेतला. १८२४ मध्ये कित्तूरची राणी चेन्नम्मा यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध उठाव केला. तो उठाव पराभूत झाला, पण तो स्वातंत्र्यलढ्यातील महत्त्वाचा अध्याय बनला. १९५६ मध्ये बेळगाव म्हैसूर राज्याचा भाग झाले.

भूगोल

जिल्ह्याच्या पश्चिम भागात सह्याद्रीच्या डोंगररांगा आहेत. पूर्व भाग सपाट पठारी प्रदेश आहे. कृष्णा, घटप्रभा आणि मलप्रभा या नद्या जिल्ह्यातून वाहतात. पश्चिमेस गोवा व महाराष्ट्र, उत्तरेस महाराष्ट्र, पूर्वेस बागलकोट तर दक्षिणेस धारवाड जिल्हे आहेत.

गोकाक येथील धबधबा घटप्रभा नदीवर आहे. तो कर्नाटकातील प्रसिद्ध धबधबा आहे. जिल्ह्यात पश्चिम भागात जास्त पाऊस पडतो तर पूर्व भागात कोरडे हवामान असते.

अर्थव्यवस्था आणि शेती

ऊस व साखर हे जिल्ह्याचे प्रमुख उत्पादन आहे. तंबाखू, ज्वारी, भात, कापूस आणि कडधान्ये ही इतर पिके आहेत. जिल्ह्यात साखर कारखाने व तंबाखूचे व्यापार मोठ्या प्रमाणात आहेत.

बेळगाव शहरात अभियांत्रिकी, फाउंड्री आणि धातू उद्योग आहेत. जिल्हा औद्योगिकदृष्ट्या कर्नाटकातील महत्त्वाचा भाग आहे. जवळच्या गोवा व महाराष्ट्र सीमेमुळे व्यापाराला मोठा आधार मिळतो. जिल्ह्यातील ग्रामीण भागात शेती हा मुख्य व्यवसाय असून त्यावर आधारित उद्योगही वाढत आहेत.

प्रमुख शहरे

बेळगाव हे जिल्ह्याचे सर्वात मोठे शहर आहे. निपाणी, गोकाक, चिक्कोडी, अथणी, हुक्केरी, रामदुर्ग आणि संकेश्वर ही इतर महत्त्वाची शहरे आहेत. गोकाक व निपाणी ही औद्योगिक व व्यापारी केंद्रे आहेत.

प्रशासन आणि वाहतूक

जिल्ह्याचा कारभार उपायुक्त (जिल्हाधिकारी) पाहतो. जिल्ह्याची विभागणी बेळगाव, बैलहोंगल व चिक्कोडी या तीन उपविभागांत झाली आहे. एकूण पंधरा तालुके आहेत. २०१२ मध्ये बेळगाव येथे सुवर्ण विधान सौधा उभारण्यात आली. कर्नाटक विधिमंडळाचे हिवाळी अधिवेशन तेथे भरते.

बेळगाव येथे विमानतळ आहे. बेळगाव रेल्वे स्थानक पुणे-बंगळुरू मार्गावर आहे. राष्ट्रीय महामार्गांद्वारे जिल्हा महाराष्ट्र व गोव्याशी जोडला गेला आहे.

पर्यटन आणि संस्कृती

कित्तूर येथील किल्ला, गोकाक धबधबा, बेळगाव किल्ल्यातील कमल बसदी आणि कपिलेश्वर मंदिर ही प्रमुख पर्यटन स्थळे आहेत. सुवर्ण विधान सौधा ही आधुनिक वास्तूही पाहण्यासारखी आहे. जिल्ह्यातील जंगलात निसर्गरम्य स्थळेही आहेत.

जिल्ह्यात कन्नड, मराठी व उर्दू भाषिक लोक मोठ्या संख्येने राहतात. सीमाभाग असल्याने येथे अनेक भाषा व संस्कृतींचा संगम दिसतो. बेळगाव शहरात मोठी बाजारपेठ असून आसपासच्या भागातून शेतमाल येथे विक्रीसाठी येतो.

संदर्भ

1. बेळगांव जिल्हा
2. Belagavi district
3. बेळगाव जिल्हा अधिकृत संकेतस्थळ
4. भारताची जनगणना २०११

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६