बँकॉक

बँकॉक ही थायलंडची राजधानी आणि देशातील सर्वात मोठे शहर आहे. थाई भाषेत या शहराला क्रुंग थेप महा नखोन असे म्हणतात. हे शहर चाओ फ्राया नदीच्या खालच्या गाळाच्या मैदानात, थायलंडच्या मध्यभागी वसलेले आहे. २१ एप्रिल १७८२ रोजी राजा राम पहिले यांनी नदीच्या पूर्व काठावर नवी राजधानी स्थापली. त्यापूर्वीची राजधानी असलेली अयुथया १७६७ मध्ये बर्मी सैन्याने उद्ध्वस्त झाली होती. आज बँकॉक थायलंडचे राजकीय, आर्थिक आणि सांस्कृतिक केंद्र आहे. २०२४ च्या अंदाजानुसार शहराची लोकसंख्या सुमारे ९१ लाख आहे, तर आसपासच्या महानगर प्रदेशात १.७४ कोटींहून अधिक लोक राहतात.

माहिती

बँकॉकचे क्षेत्रफळ १,५६८.७ चौरस किलोमीटर आहे. शहराची सरासरी उंची समुद्रसपाटीपासून सुमारे १.५ मीटर इतकी कमी आहे, त्यामुळे हे शहर पुराच्या दृष्टीने अतिशय संवेदनशील आहे. हवामान उष्णकटिबंधीय सवाना प्रकारचे असून वर्षभर उकाडा राहतो. पावसाळ्यात मुसळधार पाऊस पडतो आणि नदीची पातळी वाढते.

शहराची रचना बहुतांशी नदी आणि कालव्यांच्या (ख्लोंग) जाळ्याभोवती घडली आहे. पूर्वी नौकाच वाहतुकीचे मुख्य साधन होती. नंतर रस्ते आणि उन्नत महामार्ग तयार झाल्यावर जमिनीवरील वाहतुकीचे प्रमाण वाढले. नदीच्या पश्चिम काठावरील थोनबुरी भाग आणि पूर्वेकडील रतनकोसिन हे बेट अशा दोन भागांत शहराचा ऐतिहासिक गाभा विभागला गेला आहे.

प्रशासनाच्या दृष्टीने बँकॉक हा एक विशेष स्थानिक प्रशासकीय क्षेत्र आहे आणि त्याची स्वतःची निवडून आलेली महापालिका आहे. शहर ५० जिल्ह्यांत विभागले आहे. व्यावसायिक केंद्रे मुख्यतः सिलोम, साथॉन आणि सुखुमवित या भागांत केंद्रित आहेत, तर ऐतिहासिक स्मारके रतनकोसिन भागात आहेत. शहराच्या वाढीमुळे आसपासच्या पाच प्रांतांतील वसाहती बँकॉकशी जोडल्या गेल्या आहेत आणि एक मोठा महानगर पट्टा तयार झाला आहे.

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

चाओ फ्राया खोऱ्यात इ.स. सातव्या ते अकराव्या शतकात द्वारवती संस्कृतीची वसाहती होत्या. त्यानंतर लावो राज्याने या भागात आपले वर्चस्व प्रस्थापित केले. इ.स. १३५१ मध्ये राजा उथोंग यांनी पा साक नदीच्या संगमावरील बेटावर अयुथया ही नवी राजधानी जाहीर केली. नदीमुळे समुद्रापर्यंत सहज पोहोचता येत असल्याने अयुथया हे व्यापाराचे मोठे केंद्र बनले. १७६७ मध्ये बर्मी आक्रमणात हे शहर जवळपास पूर्णपणे नष्ट झाले.

त्यानंतर काही काळ थोनबुरी ही राजधानी होती. १७८२ मध्ये राजा राम पहिले यांनी पूर्व काठावर रतनकोसिन हे नवे शहर वसवले, ज्यालाच आज बँकॉक म्हणतात. पश्चिमेकडून येणाऱ्या आक्रमणांपासून संरक्षण मिळावे यासाठी नदी ही नैसर्गिक सीमा म्हणून निवडली गेली. नव्या राजधानीच्या बांधकामात मंदिरे, राजवाडे आणि कालवे यांना प्राधान्य दिले गेले.

एकोणिसाव्या शतकात पाश्चात्य पद्धतीने पहिला रस्ता बांधला गेला आणि शहराचा विस्तार जमिनीवर होऊ लागला. याच काळात युरोपीय देशांशी झालेल्या करारांमुळे परदेशी व्यापार वाढला आणि बंदराचे महत्त्व वाढले. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला रेल्वे आणि ट्राम या सेवा सुरू झाल्या. १९३२ मध्ये थायलंडमध्ये संविधानिक राज्यव्यवस्था आली आणि बँकॉक राजकीय निर्णयांचे केंद्र बनले. १९७२ मध्ये शहराला विशेष प्रशासकीय दर्जा देण्यात आला.

नदी आणि जलव्यवस्थापन

चाओ फ्राया नदी नखोन सवान येथे पिंग आणि नान नद्यांच्या संगमातून सुरू होते आणि सुमारे ३७२ किलोमीटर वाहत गल्फ ऑफ थायलंडला मिळते. तिचे खोरे सुमारे १,६०,४०० चौरस किलोमीटर आहे. खालच्या भागात अनेक लहान कालवे नदीतून फुटतात आणि भातशेतीसाठी पाणी पुरवतात.

शहरातील बहुतेक भाग सपाट आणि कमी उंचीचा असल्याने अतिवृष्टी झाल्यास पाणी साचते. २०११ मध्ये आलेल्या मोठ्या पुरात मोठ्या प्रमाणात नुकसान झाले होते. नदीवर प्रवासी नौका आणि एक्स्प्रेस बोट सेवा चालतात; या सेवा रस्त्यांवरील गर्दीला पर्याय म्हणून महत्त्वाच्या ठरतात.

अर्थव्यवस्था आणि पर्यटन

बँकॉक थायलंडच्या अर्थव्यवस्थेचा मोठा हिस्सा निर्माण करते. २०२४ मध्ये शहराचे एकूण उत्पादन सुमारे ६.३५२ लाख कोटी बाट (सुमारे १८० अब्ज अमेरिकी डॉलर) इतके होते. देशातील बहुतेक मोठ्या कंपन्या, बँका आणि सरकारी कार्यालये याच शहरात आहेत.

उत्पादन, वित्त, दूरसंचार आणि सेवा क्षेत्र यांचाही मोठा वाटा आहे. देशांतर्गत आणि परदेशी गुंतवणुकीचे बहुतेक कार्यालये याच शहरात आहेत. बँकॉकमधील उत्पन्नाची पातळी देशाच्या सरासरीपेक्षा लक्षणीयरीत्या अधिक आहे.

पर्यटन हा येथील प्रमुख उद्योग आहे. ग्रँड पॅलेस, वाट अरुण, वाट फो आणि अनेक बौद्ध मंदिरे पर्यटकांना आकर्षित करतात. आंतरराष्ट्रीय सर्वेक्षणांनुसार २०२४ मध्ये बँकॉकला सुमारे ३.२४ कोटी पर्यटक आले, जे जगातील सर्वाधिक नोंदींपैकी एक आहे. २०१० च्या जनगणनेनुसार शहरात सुमारे ८६,६८७ हॉटेल खोल्या होत्या.

वाहतूक

बँकॉकमध्ये रस्त्यांचे प्रमाण शहराच्या क्षेत्रफळाच्या सुमारे ८ टक्के इतकेच आहे, त्यामुळे वाहतुकीची कोंडी ही दीर्घकालीन समस्या बनली आहे. १९९९ मध्ये पहिली जलद रेल्वे प्रणाली बीटीएस (स्कायट्रेन) सुरू झाली. त्यानंतर एमआरटी मेट्रो, विमानतळ रेल्वे लिंक आणि मोनोरेल या सेवा जोडल्या गेल्या.

शहराला दोन आंतरराष्ट्रीय विमानतळे आहेत. जुने डॉन मुआंग विमानतळ आणि २००६ मध्ये सुरू झालेले सुवर्णभूमी विमानतळ. सुवर्णभूमी विमानतळ आशियातील सर्वात वर्दळीच्या विमानतळांपैकी एक आहे.

नदी आणि कालव्यांवर अजूनही प्रवासी नौकांची सेवा चालते आणि ती पर्यटकांसह स्थानिक रहिवाशांनाही उपयुक्त ठरते. तुक-तुक आणि मोटारसायकल टॅक्सी ही शहरातील वाहतुकीची वैशिष्ट्यपूर्ण अंगे आहेत. रस्ते आणि जलमार्ग यांची सांगड घालून प्रवासाचा वेळ कमी करण्याचा प्रयत्न सुरू आहे.

लोकसंख्या आणि समाज

बँकॉकमध्ये थायलंडच्या एकूण लोकसंख्येचा सुमारे सहावा भाग राहतो. शहरातील रहिवाशांपैकी अंदाजे निम्मे लोक इतर प्रांतांतून स्थलांतरित झालेले आहेत. कंबोडिया, लाओस आणि म्यानमार येथून मोठ्या संख्येने कामगार येतात. शहरात चिनी, जपानी आणि युरोपीय वंशाचे लोकही मोठ्या संख्येने राहतात.

थाई ही प्रमुख भाषा असूनही व्यापार आणि पर्यटनामुळे इंग्रजीचा वापर मोठ्या प्रमाणात होतो. बहुसंख्य लोक बौद्ध धर्मीय आहेत. शहरात अनेक विद्यापीठे, वैद्यकीय महाविद्यालये आणि संशोधन संस्था आहेत. मंदिरे, बाजारपेठा आणि रस्त्यावरील अन्न यामुळे बँकॉकची सांस्कृतिक ओळख घडली आहे.

प्रमुख निर्देशक

निर्देशक	माहिती
राजधानी स्थापना	२१ एप्रिल १७८२
क्षेत्रफळ	१,५६८.७ चौरस किमी
लोकसंख्या (२०२४ अंदाजे)	सुमारे ९१ लाख
महानगर लोकसंख्या	सुमारे १.७४ कोटी
सरासरी उंची	सुमारे १.५ मीटर
प्रमुख नदी	चाओ फ्राया
पहिली जलद रेल्वे	बीटीएस, १९९९

आव्हाने

शहराच्या समोरील मुख्य आव्हानांमध्ये पूर, जमिनीचे खचणे, हवेचे प्रदूषण आणि वाहतुकीची कोंडी यांचा समावेश होतो. भूजलाचा अतिरिक्त उपसा आणि बांधकामाचा वाढता भार यामुळे काही भागांत जमीन खाली बसत आहे. समुद्रकिनाऱ्याजवळील भागात भरतीचे पाणी शिरण्याचा धोकाही वाढला आहे.

शहराचा विस्तार वेगाने झाल्याने गर्दीची झोपडपट्ट्याही मोठ्या प्रमाणात वाढल्या. रहिवाशांना स्वच्छ पाणी आणि सार्वजनिक वाहतूक उपलब्ध करून देणे हे प्रशासनासमोरील मोठे आव्हान आहे. २०२४ मध्ये वाहतूक कोंडी कमी करण्यासाठी रस्ता वापर शुल्काचा विचार सुरू झाला.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६