बाजीराव पेशवे

बाजीराव पेशवे (१८ ऑगस्ट १७०० – २८ एप्रिल १७४०) हे मराठा साम्राज्याचे पेशवे होते. छत्रपती शाहू महाराजांनी इ.स. १७२० मध्ये वयाच्या विसाव्या वर्षी त्यांना पेशवेपदी नियुक्त केले. पुढील वीस वर्षांत त्यांनी उत्तर भारतात मराठा सत्तेचा प्रभाव मोठ्या प्रमाणात वाढवला. माळवा, बुंदेलखंड, गुजरात आणि कोकण या भागांतील मोहिमांमध्ये त्यांनी नेतृत्व केले. पालखेड आणि वसई येथील विजय त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाच्या घटना मानल्या जातात.

माहिती

प्रारंभिक जीवन

बाजीरावांचा जन्म १८ ऑगस्ट १७०० रोजी नाशिक जिल्ह्यातील सिन्नर परिसरातील दुबेरे या गावी झाला. त्यांचे वडील बाळाजी विश्वनाथ हे छत्रपती शाहू महाराजांच्या दरबारातील प्रभावी अधिकारी होते आणि पुढे पेशवेपद भूषवले. आई राधाबाई या घराण्याच्या व्यवहारात सक्रिय भूमिका बजावत असत.

बाजीरावांचे शिक्षण घोडेस्वारी, शस्त्रविद्या, राजकारण आणि लेखन यांसारख्या बाबींमध्ये झाले. मराठा सरदारांच्या घराण्यांतील मुलांप्रमाणे त्यांनी लहान वयातच घोडेस्वारी व सैन्यविषयक प्रशिक्षण घेतले. वडिलांच्या कारकिर्दीमुळे त्यांना दरबारातील राजकारण आणि मराठा सत्तेच्या विस्ताराची दिशा जवळून पाहण्याची संधी मिळाली.

पेशवेपदाची नियुक्ती

इ.स. १७२० मध्ये बाळाजी विश्वनाथ यांचे निधन झाल्यानंतर पेशवेपदाबाबत प्रश्न निर्माण झाला. छत्रपती शाहू महाराजांनी बाजीरावांची निवड केली आणि त्यांना पेशवेपद दिले. ही निवड सुरुवातीला सर्वांनी सहज स्वीकारली नाही, असे उल्लेख आढळतात; मात्र पुढील काही वर्षांतील त्यांच्या कामगिरीने त्यांचे स्थान पक्के झाले.

पेशवे हे पद मूळचे प्रशासकीय स्वरूपाचे होते, मात्र बाजीरावांच्या काळात त्याला लष्करी नेतृत्वाचेही महत्त्व प्राप्त झाले. मराठा सत्तेच्या विस्ताराची जबाबदारी प्रामुख्याने पेशव्यांच्या हाती गेली आणि त्यांच्या कारकिर्दीत पेशवाईचे केंद्र पुण्याकडे सरकले.

पेशवेपदाच्या माध्यमातून बाजीरावांनी सरदारांशी समन्वय साधला आणि स्वतंत्र मोहिमा राबवण्याचे स्वातंत्र्य त्यांना मिळाले. या व्यवस्थेमुळे निर्णयप्रक्रिया वेगवान झाली, असे अभ्यासक नमूद करतात.

उत्तर भारतातील मोहिमा

बाजीरावांनी माळवा प्रदेशात मराठा सत्तेचा प्रभाव वाढवण्यासाठी अनेक मोहिमा केल्या. इ.स. १७२० च्या दशकातील या मोहिमांमध्ये राणोजी शिंदे, मल्हारराव होळकर यांसारख्या सरदारांनी त्यांना साथ दिली. माळव्यातील महसुलाचे हक्क मिळवणे आणि तेथील स्थानिक सत्ताधाऱ्यांशी समझोता करणे, हे या मोहिमांचे मुख्य उद्दिष्ट होते.

बुंदेलखंडातील सत्ताधाऱ्यांशी संबंध प्रस्थापित करून त्यांनी त्या भागातही मराठा प्रभाव वाढवला. इ.स. १७३० च्या दशकात माळवा व बुंदेलखंड येथील मोहिमांमुळे मराठा सैन्य उत्तर भारतात दूरवर पोहोचले. या मोहिमांच्या माध्यमातून महसूल, जहागिरी आणि लष्करी सहाय्य अशा तीन बाबींवर आधारित व्यवस्था निर्माण झाली.

दूरच्या प्रदेशांत मराठा सैन्य तळ ठोकू शकले, याचे कारण म्हणजे स्थानिक पातळीवर मिळणारा पुरवठा आणि सरदारांच्या स्वतंत्र तुकड्यांमधून केलेली मोहिमा. या पद्धतीमुळे सैन्याची गतिशीलता वाढली आणि विस्तारित प्रदेशांवर देखरेख ठेवणे शक्य झाले.

पालखेड आणि निझामाशी संघर्ष

हैदराबादचे निझाम-उल-मुल्क हे दख्खनमधील प्रमुख सत्ताधारी होते आणि मराठ्यांच्या विस्ताराला त्यांचा विरोध होता. इ.स. १७२८ मध्ये झालेल्या पालखेडच्या लढाईत बाजीरावांनी निझामाच्या सैन्याचा पराभव केला. या लढाईनंतर झालेल्या तहानुसार निझामाने काही अटी मान्य केल्या.

पालखेडची लढाई वेगवान हालचाली, पुरवठा ताब्यात घेणे आणि शत्रूला गोळीबाराची संधी न देणे या रणनीतीसाठी ओळखली जाते. बाजीरावांच्या सैन्याने केलेल्या झपाट्याने हालचालींमुळे शत्रूच्या तळावर दबाव आणणे शक्य झाले, असे लष्करी इतिहासात नमूद केले जाते.

इ.स. १७३७ मध्ये भोपाळजवळील लढाईत पुन्हा निझामाचा पराभव झाला आणि त्यानंतर तह झाला. या घटनेमुळे माळव्यातील मराठा वर्चस्व अधिक स्थिर झाले. कोल्हापूरच्या संभाजी दुसऱ्यांशी झालेल्या संघर्षाची सांगता इ.स. १७३१ मध्ये वारण्याच्या तहाने झाली, ज्यामुळे मराठा राज्यातील अंतर्गत वाद काही काळ मिटला.

कोकण आणि वसई

कोकण किनारपट्टीवर पोर्तुगीजांची वस्ती होती आणि त्यांच्या ताब्यात वसई (बेसीन) हे महत्त्वाचे ठिकाण होते. इ.स. १७३९ मध्ये मराठा सैन्याने वसईवर हल्ला केला आणि तो ताब्यात घेतला. या मोहिमेचे प्रत्यक्ष नेतृत्व बाजीरावांचे बंधू चिमाजी अप्पा यांनी केले.

वसईच्या विजयामुळे कोकणातील मराठा सत्तेचा आधार विस्तारला आणि उत्तर कोकणातील महसुलावर मराठ्यांचे नियंत्रण बळकट झाले. या मोहिमेत किल्ले, बंदरे आणि किनारी भागातील वसाहतींवर नियंत्रण मिळवणे हे उद्दिष्ट होते.

या मोहिमेच्या तपशिलांची नोंद पेशव्यांच्या दप्तरांत व पत्रव्यवहारात आढळते. कोकणातील महसुलाचा प्रश्न आणि सिद्दींशी असलेला दीर्घकालीन संघर्ष यांचा संबंध या मोहिमांशी जोडला जातो आणि यामुळे मराठा सत्तेला सागरी बाजूने आधार मिळाला, असे अभ्यासक नमूद करतात.

प्रशासन आणि शनिवारवाडा

बाजीरावांच्या काळात पुणे हे पेशव्यांच्या कारभाराचे केंद्र बनले. इ.स. १७३० च्या दशकाच्या सुरुवातीला शनिवारवाडा बांधला गेला आणि तो पेशव्यांच्या दरबाराचे व प्रशासनाचे प्रमुख ठिकाण ठरला. दरबारात महसूल, लष्करी व्यवस्था आणि परराष्ट्र संबंध यांविषयीचे निर्णय घेतले जात असत.

लष्करी मोहिमांसाठी लागणारा खर्च भागवण्यासाठी महसुलाची व्यवस्था महत्त्वाची होती. माळव्यासारख्या दूरच्या प्रदेशांतून मिळणारे उत्पन्न आणि स्थानिक सत्ताधाऱ्यांकडून मिळणारे सहाय्य यांवर मोहिमांचा आधार होता. या व्यवस्थेमुळे मराठा सैन्य दीर्घकाळ दूरच्या प्रदेशांत तळ ठोकू शकले.

पुण्यातील दरबारात महसुलाची नोंद, मोहिमांचे अंदाजपत्रक आणि सरदारांना दिल्या जाणाऱ्या जबाबदाऱ्या यांची स्वतंत्र व्यवस्था होती. या प्रशासकीय सुव्यवस्थेमुळे पुढील पेशव्यांना विस्तारित राज्याचा कारभार सांभाळणे शक्य झाले.

कुटुंब आणि वैयक्तिक जीवन

बाजीरावांचा विवाह काशीबाई यांच्याशी झाला होता. त्यांना बाळाजी बाजीराव (नानासाहेब) आणि रघुनाथराव हे पुत्र होते. बुंदेलखंडाशी संबंधित मस्तानी यांच्याशी असलेल्या नात्याचा उल्लेख इतिहासात व परंपरेत आढळतो; त्यांच्यापासून झालेला पुत्र शमशेर बहादूर यांचाही उल्लेख येतो.

या नात्याबाबतचे अनेक तपशील परंपरेतून आलेले असून त्यांची ऐतिहासिक पडताळणी मर्यादित आहे. बाजीरावांचे वैयक्तिक जीवन आणि घराण्यातील संबंध यांविषयी पुढील काळात मराठी साहित्य व लोकमाध्यमांत मोठ्या प्रमाणात लेखन झाले, त्यातील काही भाग कल्पित किंवा अतिरंजित असल्याने ऐतिहासिक साधनांपासून तो वेगळा करून पाहणे आवश्यक आहे.

त्यांचे बंधू चिमाजी अप्पा हे लष्करी नेतृत्वासाठी परिचित होते आणि त्यांनी कोकणातील मोहिमांत महत्त्वाची भूमिका बजावली. घराण्यातील सदस्यांनी पुढील काळात मराठा राजकारणात सक्रिय सहभाग घेतला.

त्यांच्या कारकिर्दीतील प्रमुख लढायांची नोंद समकालीन पत्रव्यवहारात व पुढील काळातील इतिहासलेखनात आढळते आणि या साधनांच्या आधारे घटनांचा क्रम निश्चित करण्याचा प्रयत्न अभ्यासक करतात.

निधन आणि वारसा

बाजीरावांचे निधन २८ एप्रिल १७४० रोजी नर्मदा नदीकाठी रावेरखेडी येथे झाले. पुढील मोहिमेच्या निमित्ताने प्रवास करत असताना तापाच्या आजाराने त्यांचे निधन झाले, असे नमूद केले जाते. त्यांच्यानंतर त्यांचे पुत्र बाळाजी बाजीराव (नानासाहेब) पेशवे झाले.

बाजीरावांच्या कारकिर्दीत मराठा सत्तेचा विस्तार दख्खनच्या पलीकडे उत्तर भारतापर्यंत झाला. त्यांच्या मोहिमांनी पुढील दशकांतील मराठा राजकारणाची दिशा ठरवली, असे इतिहासलेखनात नमूद केले जाते. त्यांच्या नावाने पुणे व इतर ठिकाणी स्मारके, रस्ते आणि संस्था आहेत.

रावेरखेडी येथे त्यांची समाधी असून ती स्मृतिस्थळ म्हणून ओळखली जाते. पेशव्यांच्या कारकिर्दीत मराठा सैन्याची रचना आणि मोहिमांचे स्वरूप यांत झालेले बदल पुढील दशकांतील विस्तारासाठी पाया ठरले, असे अभ्यासक नमूद करतात.

संदर्भ

1. विकिपीडिया — बाजीराव प्रथम
2. महाराष्ट्र पर्यटन — पुणे व शनिवारवाडा
3. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स — मराठा इतिहास
4. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभाग — अधिकृत संकेतस्थळ
5. आझादी का अमृत महोत्सव — भारत सरकार
6. पुणे जिल्हा प्रशासन — अधिकृत संकेतस्थळ

शेवटचे संपादन: ६ नोव्हेंबर २०२६