डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम

डॉ. अवुल पकिर जैनुलाब्दीन अब्दुल कलाम (१५ ऑक्टोबर १९३१ – २७ जुलै २०१५) हे भारतीय एरोस्पेस वैज्ञानिक, लेखक आणि भारताचे अकरावे राष्ट्रपती होते. त्यांनी भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) आणि संरक्षण संशोधन व विकास संस्था (DRDO) येथे महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. भारताच्या अंतराळ आणि क्षेपणास्त्र कार्यक्रमातील कार्यामुळे त्यांना 'मिसाइल मॅन ऑफ इंडिया' म्हणून ओळखले जाते. [१][२]

माहिती

जन्म आणि बालपण

अब्दुल कलाम यांचा जन्म १५ ऑक्टोबर १९३१ रोजी तमिळनाडूतील रामेश्वरम येथे झाला. त्यांचे वडील जैनुलाब्दीन आणि आई आशियम्मा होत्या. त्यांचे बालपण साध्या परिस्थितीत गेले. शिक्षण घेत असताना त्यांनी कुटुंबाला हातभार लावण्यासाठी विविध छोटी कामे केली. लहानपणापासूनच त्यांना गणित आणि विज्ञान विषयांची आवड होती. [१][३]

शिक्षण

कलाम यांनी रामनाथपुरम येथील श्वार्ट्झ हायर सेकंडरी स्कूलमध्ये शालेय शिक्षण घेतले. पुढे त्यांनी तिरुचिरापल्ली येथील सेंट जोसेफ महाविद्यालयातून १९५४ मध्ये भौतिकशास्त्र विषयाची पदवी प्राप्त केली. त्यानंतर मद्रास इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी येथे एरोस्पेस अभियांत्रिकीचे शिक्षण पूर्ण केले. [१][२]

वैज्ञानिक कारकीर्द

१९६० मध्ये कलाम यांनी संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्थेच्या (DRDO) एरोनॉटिकल डेव्हलपमेंट एस्टॅब्लिशमेंटमध्ये वैज्ञानिक म्हणून काम सुरू केले. १९६९ मध्ये त्यांची भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेत (ISRO) बदली झाली. तेथे त्यांनी भारताच्या पहिल्या स्वदेशी उपग्रह प्रक्षेपण वाहनाच्या विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावली. [१][२]

अंतराळ संशोधनातील योगदान

कलाम हे SLV-III या उपग्रह प्रक्षेपण वाहनाचे प्रकल्प संचालक होते. जुलै १९८० मध्ये या वाहनाने 'रोहिणी' उपग्रह पृथ्वीच्या जवळच्या कक्षेत यशस्वीरीत्या स्थापित केला. या यशामुळे भारताच्या स्वदेशी उपग्रह प्रक्षेपण क्षमतेत महत्त्वाची प्रगती झाली. भारताच्या प्रक्षेपण वाहन कार्यक्रमाच्या विकासातही त्यांनी योगदान दिले. [१][३]

संरक्षण संशोधनातील योगदान

१९८२ मध्ये कलाम पुन्हा DRDO मध्ये कार्यरत झाले. त्यांनी एकात्मिक मार्गदर्शित क्षेपणास्त्र विकास कार्यक्रमाचे (IGMDP) नेतृत्व केले. या कार्यक्रमांतर्गत भारताच्या स्वदेशी संरक्षण तंत्रज्ञानाच्या विकासाला चालना मिळाली. या क्षेत्रातील त्यांच्या योगदानामुळे त्यांना 'मिसाइल मॅन ऑफ इंडिया' ही ओळख मिळाली. [१][२]

१९९८ मधील पोखरण-II अणुचाचण्यांच्या समन्वयातही त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्या काळात ते संरक्षणमंत्र्यांचे वैज्ञानिक सल्लागार आणि संरक्षण संशोधन व विकास विभागाचे सचिव होते. [१][३]

भारताचे राष्ट्रपती

२५ जुलै २००२ रोजी डॉ. अब्दुल कलाम यांनी भारताचे अकरावे राष्ट्रपती म्हणून पदभार स्वीकारला. त्यांचा कार्यकाळ २५ जुलै २००७ रोजी संपला. ते राष्ट्रपती असताना विद्यार्थ्यांशी आणि तरुणांशी संवाद साधण्यावर विशेष भर देत असत. लोकांशी असलेल्या जवळच्या संवादामुळे त्यांना 'जनतेचे राष्ट्रपती' (People's President) असेही म्हटले जात असे. [१][२]

राष्ट्रपतीपदाचा कार्यकाळ पूर्ण झाल्यानंतर त्यांनी शिक्षण, लेखन आणि व्याख्यानांच्या माध्यमातून सार्वजनिक जीवनात योगदान सुरू ठेवले. विविध शैक्षणिक संस्थांमध्ये त्यांनी अध्यापन आणि मार्गदर्शन केले.

भारताच्या विकासाविषयी दृष्टिकोन

कलाम यांनी विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाचा उपयोग देशाच्या विकासासाठी करण्यावर भर दिला. त्यांनी 'Technology Vision 2020' या संकल्पनेच्या माध्यमातून भारताला विकसित राष्ट्र बनवण्यासाठी तंत्रज्ञान, शेती, शिक्षण, आरोग्य आणि पायाभूत सुविधांच्या विकासाचा आराखडा मांडला. ग्रामीण भागात शहरी सुविधांसारख्या सुविधा उपलब्ध करून देण्याच्या PURA (Providing Urban Amenities to Rural Areas) संकल्पनेचाही त्यांनी पुरस्कार केला. [१][३]

पुस्तके आणि लेखन

डॉ. कलाम यांनी विज्ञान, शिक्षण, नेतृत्व आणि देशाच्या विकासाशी संबंधित अनेक पुस्तके लिहिली. त्यांची काही प्रसिद्ध पुस्तके पुढीलप्रमाणे आहेत:

• Wings of Fire: त्यांचे आत्मचरित्र; यात बालपण, शिक्षण आणि वैज्ञानिक कारकीर्दीचा प्रवास मांडला आहे.
• India 2020: भारताच्या विकासासाठीचा दृष्टिकोन आणि प्रस्तावित दिशा.
• Ignited Minds: तरुणांच्या क्षमतेविषयी आणि देशाच्या प्रगतीतील त्यांच्या भूमिकेविषयीचे विचार.
• My Journey: त्यांच्या आयुष्यातील अनुभव आणि आठवणी.

त्यांची अनेक पुस्तके विविध भारतीय भाषांमध्ये अनुवादित झाली आहेत. [१][३]

पुरस्कार आणि सन्मान

डॉ. अब्दुल कलाम यांना त्यांच्या वैज्ञानिक आणि सार्वजनिक कार्यासाठी अनेक पुरस्कार मिळाले. भारत सरकारने त्यांना पुढील प्रमुख नागरी सन्मान प्रदान केले:

भारतरत्न हा भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान आहे. [१][२]

निधन

२७ जुलै २०१५ रोजी शिलाँग येथील भारतीय व्यवस्थापन संस्था (IIM Shillong) येथे व्याख्यान देत असताना डॉ. कलाम यांची प्रकृती अचानक बिघडली. त्याच दिवशी त्यांचे निधन झाले. विज्ञान, शिक्षण आणि सार्वजनिक जीवनातील त्यांच्या योगदानाची आठवण आजही देशात आदराने केली जाते. [१][२]

वारसा आणि स्मरण

डॉ. कलाम यांचे जीवन विज्ञान, शिक्षण, संशोधन आणि सार्वजनिक सेवेशी जोडलेले होते. विद्यार्थ्यांशी संवाद साधणे, वैज्ञानिक दृष्टिकोन वाढवणे आणि देशाच्या विकासासाठी ज्ञानाचा उपयोग करणे या बाबींवर त्यांनी सातत्याने भर दिला. त्यांच्या जन्मदिवशी, १५ ऑक्टोबर रोजी, भारतात वाचन प्रेरणा दिन साजरा केला जातो.

संदर्भ

1. राष्ट्रपती भवन – डॉ. कलाम
2. भारतीय अंतराळ विज्ञान संस्था – कलाम
3. प्रधान वैज्ञानिक सल्लागार कार्यालय – कलाम

शेवटचे संपादन: ५ नोव्हेंबर २०२६