आनंदीबाई जोशी

आनंदीबाई गोपाळराव जोशी या एकोणिसाव्या शतकातील मराठी समाजातील अग्रणी स्त्रिया होत्या. पाश्चात्य वैद्यकशास्त्राची पदवी घेणाऱ्या त्या पहिल्या भारतीय महिलांपैकी एक होत्या. १८८६ मध्ये त्यांनी अमेरिकेतील वुमन्स मेडिकल कॉलेज ऑफ पेनसिल्व्हेनियामधून एम.डी. पदवी घेतली. तेव्हा त्या वयाच्या एकविसाव्या वर्षी होत्या. भारतात परतल्यानंतर क्षयरोगामुळे १८८७ मध्ये त्यांचे निधन झाले. फार कमी वयात त्यांनी समाजाच्या कडक बंधनांना छेद देत शिक्षणाचा मार्ग धरला.

माहिती

या तक्त्यातील तपशील तिच्या अल्पशा आयुष्यातील महत्त्वाचे टप्पे दाखवतात. केवळ बावीस वर्षांच्या आयुष्यात तिने शिक्षण, परदेशगमन आणि वैद्यकीय सेवा या तीनही आघाड्यांवर काम केले.

आजही महाराष्ट्र शासन स्त्रियांच्या आरोग्यक्षेत्रात काम करणाऱ्या तरुणींना तिच्या नावाची फेलोशिप देते. तिची कथा पुस्तके, नाटके आणि चित्रपटांतून सांगितली जाते.

बालपण आणि विवाह

आनंदीबाईंचा जन्म ३१ मार्च १८६५ रोजी पुण्यात झाला. वयाच्या नवव्या वर्षी त्यांचा विवाह गोपाळराव जोशी यांच्याशी झाला. गोपाळराव पेशाने शिक्षक होते आणि ते आनंदीबाईंचेही शिक्षक राहिले होते.

गोपाळरावांनी पत्नीच्या शिक्षणाला सुरुवातीपासून प्रोत्साहन दिले. आनंदीबाईंनी संस्कृत आणि इंग्रजी भाषा शिकून घेतल्या. वयाच्या तेराव्या वर्षी त्यांना मूल झाले, पण दहा दिवसांतच त्या बाळाचे निधन झाले.

योग्य वैद्यकीय मदत मिळाली असती तर बाळ वाचले असते, असे त्या वारंवार सांगत. ही घटना त्यांच्या मनात खोल रुतली. स्त्रियांसाठी स्त्री-डॉक्टर हव्यात ही जाणीव तिथूनच त्यांच्या मनात घट्ट झाली.

पुढे गोपाळरावांची बदली कोलकात्याला झाली. तेथे शिक्षण घेत असताना आनंदीबाईंनी सार्वजनिक सभेत भाषण केले. भारतात स्त्री-वैद्यांची गरज किती तीव्र आहे, हे त्यांनी त्या भाषणात स्पष्ट केले.

अमेरिकेला जाण्याची तयारी करताना अनेक अडचणी आल्या. तेव्हाच्या समाजात स्त्रीने परदेशी जाणे ही मोठी गोष्ट मानली जात होती. तरीही त्या पुढे सरकल्या.

अमेरिकेतील शिक्षण

१८८३ मध्ये आनंदीबाई अमेरिकेला रवाना झाल्या. न्यूयॉर्कमध्ये थियोडोशिया कार्पेंटर या त्यांच्या परिचित अमेरिकन महिलेने त्यांना आश्रय दिला.

त्यांनी फिलाडेल्फियातील वुमन्स मेडिकल कॉलेज ऑफ पेनसिल्व्हेनियाला प्रवेशासाठी अर्ज केला. महाविद्यालयाच्या अधिष्ठाता रेचल बॉडली यांनी त्यांना प्रवेश दिला. त्या महाविद्यालयात शिकणाऱ्या त्या पहिल्या भारतीय महिला होत्या.

त्याच वर्षी जपानच्या केई ओकामी आणि सीरियाच्या सबात इस्लामबुली याही तेथे शिकत होत्या. तिघींनीही आपापल्या देशातील पहिल्या महिला वैद्यकीय पदवीधर ठरल्या.

थंड हवामान आणि परकीय आहार यामुळे त्यांची प्रकृती लवकरच ढासळू लागली. त्यांना क्षयरोगाची लागण झाली. तरीही त्यांनी अभ्यास सोडला नाही.

११ मार्च १८८६ रोजी त्यांनी एम.डी. पदवी घेतली. त्यांच्या प्रबंधाचा विषय 'ऑब्स्टेट्रिक्स अमंग द आर्यन हिंदूज' असा होता. त्यात त्यांनी आयुर्वेदातील संदर्भ आणि पाश्चात्य वैद्यकीय पुस्तके यांची सांगड घातली.

या यशाची दखल इंग्लंडमध्येही घेतली गेली. राणी व्हिक्टोरियाने त्यांना अभिनंदनाचा संदेश पाठवला. लोकमान्य टिळकांच्या 'केसरी'मध्येही त्यांच्या कामाचे कौतुक झाले.

भारतात परतणे आणि निधन

१८८६ च्या उत्तरार्धात आनंदीबाई भारतात परतल्या. त्यांचे मोठ्या उत्साहात स्वागत झाले. कोल्हापूर संस्थानाने त्यांना अल्बर्ट एडवर्ड रुग्णालयातील स्त्री-वार्डाच्या प्रभारी डॉक्टरपदी नेमले.

मात्र नोकरी सुरू करण्यापूर्वीच त्यांची प्रकृती खालावली. २६ फेब्रुवारी १८८७ रोजी पुण्यात त्यांचे निधन झाले. तेव्हा त्यांचे वय फक्त एकवीस वर्षे होते.

त्यांच्या इच्छेनुसार त्यांची रक्षा अमेरिकेला पाठवली गेली. न्यूयॉर्कजवळील पॉकिप्सी येथे ती पुरण्यात आली.

वारसा

पाश्चात्य वैद्यकशास्त्राची पदवी घेणाऱ्या त्या पहिल्या भारतीय महिलांपैकी एक म्हणून त्यांची नोंद आहे. कादंबरी गांगुली या प्रत्यक्षात डॉक्टर म्हणून प्रॅक्टिस करणाऱ्या पहिल्या भारतीय महिला होत्या, असे इतिहासकार नमूद करतात.

आनंदीबाईंच्या कथेने पुढील पिढ्यांतील स्त्रियांना शिक्षण घेण्याची प्रेरणा दिली. स्त्री-शिक्षणाचा विचार त्या काळात नवा होता आणि त्यांनी तो जिवंत ठेवला.

आज पुणे आणि कोल्हापूर भागात त्यांच्या नावाने विविध उपक्रम राबवले जातात. वैद्यकीय शिक्षण घेणाऱ्या मुलींसाठी त्यांचे नाव प्रेरणास्थान म्हणून वापरले जाते.

पदवी आणि त्यानंतरची नोंद

आनंदीबाईंच्या महाविद्यालयीन कागदपत्रांची नोंद आजही ड्रेक्सेल विद्यापीठाच्या संग्रहात आहे. ऑक्टोबर १८८३ ते मार्च १८८६ या काळातील पाच सत्रांची नोंद त्यात आहे.

१८८६ मध्ये पदवी मिळाल्यानंतर त्यांची ख्याती भारतात पोहोचली. कोल्हापूर संस्थानाने त्यांना स्त्री-वार्डाच्या प्रभारी डॉक्टरपदी नेमले.

कोल्हापूरच्या अल्बर्ट एडवर्ड रुग्णालयातील ही नियुक्ती महत्त्वाची होती. स्त्रियांवर उपचार करण्यासाठी स्त्री-डॉक्टर मिळणे त्या काळात दुर्मीळ होते.

त्यांच्या प्रबंधात आयुर्वेदातील ग्रंथ आणि अमेरिकन वैद्यकीय पुस्तके अशा दोन्हींचे संदर्भ होते. भारतीय आणि पाश्चात्य ज्ञान यांची सांगड घालण्याचा हा प्रयत्न होता.

त्याच वर्षी त्यांच्यासोबत शिकलेल्या केई ओकामी आणि सबात इस्लामबुली यांनीही पदवी घेतली. या तिघी आपापल्या देशातील पहिल्या महिला वैद्यकीय पदवीधर ठरल्या.

स्मरण आणि वारसा

आनंदीबाईंचे निधन झाल्यावर त्यांच्या पतीने त्यांची रक्षा अमेरिकेला पाठवली. न्यूयॉर्कजवळील पॉकिप्सी येथील कौटुंबिक स्मशानात ती पुरण्यात आली.

भारतात त्यांच्या नावाने अनेक उपक्रम सुरू झाले आहेत. महाराष्ट्र शासन स्त्रियांच्या आरोग्यावर काम करणाऱ्या तरुणींना आनंदीबाई फेलोशिप देते.

लखनौ येथील एका संस्थेने त्यांच्या नावाने वैद्यकीय पुरस्कार सुरू केला आहे. वैद्यकीय क्षेत्रात काम करणाऱ्या महिलांना हा पुरस्कार दिला जातो.

त्यांचे आयुष्य केवळ वैद्यकीय शिक्षणापुरते मर्यादित नव्हते. स्त्रीने परदेशात जाऊन शिक्षण घेणे शक्य आहे, हे त्यांनी प्रत्यक्ष कृतीतून दाखवले.

आज वैद्यकीय महाविद्यालयांत शिकणाऱ्या मुलींच्या संख्येत मोठी वाढ झाली आहे. या बदलाच्या सुरुवातीच्या पायऱ्यांत आनंदीबाईंचे नाव घेतले जाते.

संदर्भ

1. ड्रेक्सेल विद्यापीठ — आनंदाबाई जोशी संग्रह
2. अमेरिकन लायब्ररी ऑफ काँग्रेस — आनंदीबाई जोशी
3. डॉ. आनंदीबाई जोशी — वैद्यकीय संशोधन लेख
4. द इंडियन एक्स्प्रेस — आनंदी जोशी
5. विकिपीडिया — आनंदी गोपाळ जोशी

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६