अ‍ॅलन ट्युरिंग

अ‍ॅलन ट्युरिंग हे इंग्रजी गणितज्ञ आणि संगणकशास्त्राच्या संस्थापकांपैकी एक मानले जातात. त्यांचा जन्म १९१२ मध्ये लंडन येथे झाला. त्यांनी १९३६ मध्ये एका शोधनिबंधात "ट्युरिंग मशीन" ही कल्पना मांडली, जी आजच्या संगणकाच्या संकल्पनेचा पाया मानली जाते. दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात त्यांनी गुप्त संदेशवहनाचे कोड तोडण्याच्या कामात महत्त्वाची भूमिका बजावली. युद्धानंतर त्यांनी संगणकाच्या रचनेवर आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर संशोधन केले. १९५२ मध्ये त्यांच्यावर गुन्हा दाखल झाला आणि त्यांना शिक्षा झाली. १९५४ मध्ये त्यांचे निधन झाले. अनेक दशकांनंतर ब्रिटनने त्यांची माफी मागितली आणि त्यांना मरणोत्तर माफी देण्यात आली.

माहिती

ट्युरिंग यांचे वडील भारतात प्रशासकीय सेवेत होते आणि त्यांचे बालपण इंग्लंडमधील नातेवाइकांकडे गेले. शाळेत त्यांनी गणित आणि विज्ञानात असामान्य गती दाखवली. त्यांना संख्यांच्या नमुन्यांमध्ये आणि कोडे सोडवण्यात विशेष रुची होती.

१९३१ मध्ये ते केंब्रिजमधील किंग्स कॉलेजमध्ये दाखल झाले आणि १९३४ मध्ये पदवी घेतली. पुढे त्यांनी अमेरिकेतील प्रिन्स्टन विद्यापीठातून पदवी मिळवली. तिथेच त्यांनी गणिताच्या पायाभूत प्रश्नांवर काम सुरू केले.

बालपण आणि शिक्षण

लहानपणी ट्युरिंग यांना विज्ञानाचे प्रयोग करण्याची आवड होती आणि ते स्वतःच्या आकड्यांवर आधारित खेळ तयार करत असत. शाळेत त्यांच्या कामाची पद्धत शिक्षकांना कधी कधी अपारंपरिक वाटत असे, परंतु त्यांची गणितीय क्षमता स्पष्ट होती.

केंब्रिजमध्ये त्यांनी संभाव्यता सिद्धांत आणि गणितीय तर्कशास्त्र यांचा अभ्यास केला. १९३६ मध्ये प्रकाशित झालेल्या त्यांच्या शोधनिबंधात त्यांनी गणितीय समस्या सोडवण्याची एक काल्पनिक यंत्रणा मांडली. या यंत्रणेला पुढे ट्युरिंग मशीन असे नाव मिळाले.

ट्युरिंग मशीन

ट्युरिंग यांनी मांडलेली यंत्रणा एका अनंत पट्टीवर चिन्हे वाचून आणि लिहून नियमांनुसार पुढे सरकणारी काल्पनिक मशीन होती. या साध्या रचनेतून कोणतेही गणितीय कार्य करता येऊ शकते, हे त्यांनी दाखवले. या कल्पनेने "गणना करता येणारे काय" या प्रश्नाचा सैद्धांतिक आधार तयार केला.

त्यांनी हेही सिद्ध केले की काही समस्या अशा आहेत ज्या कोणत्याही पद्धतीने सोडवता येणार नाहीत. या निष्कर्षाला पुढे थांबण्याच्या समस्येचा सिद्धांत असे म्हटले जाते. या कार्यामुळे गणितीय तर्कशास्त्र आणि संगणकशास्त्र यांना नवी दिशा मिळाली.

दुसऱ्या महायुद्धातील काम

१९३९ मध्ये युद्ध सुरू झाल्यानंतर ट्युरिंग ब्रिटनच्या गुप्त संदेशवहन केंद्रात रुजू झाले. तिथे जर्मन सैन्याच्या संदेशांचे कोड तोडण्याचे काम चालत होते. या संदेशांचे कोड तोडण्यासाठी त्यांनी यांत्रिक पद्धतींचा वापर करणारी यंत्रणा विकसित करण्यात मदत केली.

त्यांच्या पद्धतींमुळे अनेक संदेश वेळेत उलगडणे शक्य झाले आणि यामुळे सागरी युद्धात महत्त्वाची माहिती मिळाली. या कामामुळे युद्धाचा कालावधी कमी झाला, असे अनेक इतिहासकार मानतात. हे काम अनेक दशके गुप्त ठेवण्यात आले होते आणि त्यांच्या योगदानाची माहिती उशिरा उघड झाली.

संगणकाची संकल्पना आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता

युद्धानंतर ट्युरिंग यांनी ब्रिटनमधील राष्ट्रीय संशोधन संस्थेत संगणकाच्या रचनेवर काम केले. त्यांनी संचयित कार्यक्रम पद्धतीवर आधारित संगणकाची रूपरेषा तयार केली, ज्यामध्ये सूचना स्मृतीत साठवल्या जातात. आजच्या संगणकांची रचना याच तत्त्वावर आधारित आहे.

१९४८ मध्ये ते मँचेस्टर विद्यापीठात गेले आणि तिथे विकसित होत असलेल्या संगणकावर काम केले. त्यांनी संगणकासाठी गणितीय कार्ये करणारे कार्यक्रम लिहिले आणि संगणकाच्या व्यावहारिक वापराची दिशा दाखवली.

१९५० मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका लेखात ट्युरिंग यांनी असा प्रश्न विचारला की यंत्रे विचार करू शकतात का. या प्रश्नाच्या उत्तरासाठी त्यांनी एका चाचणीची कल्पना मांडली, ज्यामध्ये एक व्यक्ती संभाषणाच्या माध्यमातून माणूस आणि यंत्र यांत फरक ओळखण्याचा प्रयत्न करते. या चाचणीला पुढे ट्युरिंग चाचणी असे नाव मिळाले आणि ती कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या चर्चेत आजही संदर्भ म्हणून वापरली जाते. ट्युरिंग यांनी या लेखात चाचणीवरील संभाव्य आक्षेपांनाही उत्तरे दिली. या लेखनामुळे संगणक आणि मन यांच्यातील संबंधांविषयीची चर्चा सुरू झाली.

अटक आणि शिक्षा

१९५२ मध्ये ट्युरिंग यांच्यावर त्या काळातील कायद्यानुसार गुन्हा दाखल झाला, कारण त्यांचे समलिंगी संबंध आढळले. त्यांनी दोष स्वीकारला आणि न्यायालयाने त्यांना कारावासाच्या पर्यायाऐवजी औषधोपचाराची शिक्षा दिली. या उपचारामुळे त्यांच्या शरीरावर गंभीर परिणाम झाले.

या घटनेमुळे त्यांचे संशोधन कार्य आणि सुरक्षा मान्यता यांवर परिणाम झाला. त्या काळातील कायदे आजच्या काळात अन्याय्य मानले जातात आणि त्यांच्या प्रकरणाचा उल्लेख अनेकदा या कायद्यांच्या समीक्षेत केला जातो.

दुःखद अंत आणि माफी

१९५४ मध्ये त्यांचे निधन झाले आणि त्याचे कारण विषबाधा असल्याचे निष्पन्न झाले. न्यायालयाने ते आत्महत्या असल्याचे मानले, परंतु या प्रकरणाच्या तपशिलांविषयी अभ्यासकांमध्ये मतभेद आहेत.

२००९ मध्ये ब्रिटनच्या पंतप्रधानांनी त्यांच्यावरील वागणुकीबद्दल सार्वजनिकरित्या खेद व्यक्त केला. २०१३ मध्ये त्यांना मरणोत्तर माफी देण्यात आली आणि पुढील काळात संबंधित कायद्यात सुधारणा करण्यात आली.

वारसा

त्यांच्या जीवनावर अनेक पुस्तके आणि चित्रपट तयार झाले आहेत आणि त्यांच्या कार्याची माहिती शाळांच्या पाठ्यपुस्तकांतही समाविष्ट आहे.

ट्युरिंग यांचे कार्य गणित, संगणकशास्त्र आणि जैवशास्त्र यांसारख्या विविध क्षेत्रांत पसरलेले आहे. त्यांनी नमुन्यांच्या निर्मितीवरही सैद्धांतिक काम केले, जे आज जैविक रचनांच्या अभ्यासात वापरले जाते. त्यांची कल्पना आणि त्यांच्यावरील अन्याय अशा दोन्ही बाजू आज त्यांच्या स्मरणात समाविष्ट आहेत.

संगणकशास्त्रातील सर्वोच्च पुरस्कार त्यांच्या नावाने ओळखला जातो आणि तो दरवर्षी संशोधकांना दिला जातो. २०१५ मध्ये लंडनमध्ये त्यांच्या नावाने स्वतंत्र संशोधन संस्थेची स्थापना झाली. २०२१ मध्ये ब्रिटनच्या चलनावर त्यांचे चित्र छापण्यात आले. ब्लेचली पार्क येथे त्यांचा पुतळा उभारण्यात आला आहे आणि तिथे त्यांच्या कार्याची माहिती देणारे प्रदर्शन आहे. मँचेस्टरमध्येही त्यांच्या स्मरणार्थ स्मारक उभारले गेले आहे. या सन्मानांमुळे त्यांच्या योगदानाची सार्वजनिक जाणीव वाढीस लागली. अनेक शाळा आणि विद्यापीठे त्यांच्या कार्यावर आधारित अभ्यासक्रम राबवतात. संगणकशास्त्राच्या अभ्यासक्रमांमध्ये त्यांच्या शोधनिबंधांचा संदर्भ आजही दिला जातो.

संदर्भ

1. एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका — अ‍ॅलन ट्युरिंग
2. ब्रिटनचे राष्ट्रीय अभिलेखागार — ट्युरिंग यांची कागदपत्रे
3. ब्लेचली पार्क ट्रस्ट
4. मँचेस्टर विद्यापीठ — ट्युरिंग यांचे संशोधन संग्रह
5. ट्युरिंग पुरस्कार — असोसिएशन फॉर कम्प्युटिंग मशिनरी
6. केंब्रिज विद्यापीठ — किंग्स कॉलेज संग्रह

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६