आदित्य-L1

आदित्य-L1 ही भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) यांनी विकसित केलेली भारताची सूर्याचा अभ्यास करण्यासाठीची पहिली अवकाशाधारित वेधशाळा मोहीम आहे. या मोहिमेचा उद्देश सूर्याच्या बाह्य वातावरणाचा, त्यावरील चुंबकीय घडामोडींचा आणि अवकाशातील हवामानावर होणाऱ्या परिणामांचा वैज्ञानिक अभ्यास करणे हा आहे. या मोहिमेमुळे सूर्याविषयीचे ज्ञान वाढवण्याबरोबरच पृथ्वीभोवतीच्या अवकाशातील परिस्थिती समजून घेण्यास मदत होते.

मोहिमेची पार्श्वभूमी

आदित्य-L1 मोहिमेची संकल्पना सूर्याच्या कोरोना या बाह्य वातावरणाचा अभ्यास करण्यासाठी करण्यात आली. पुढे मोहिमेची व्याप्ती वाढवून सूर्याच्या प्रकाशमंडलाचा (Photosphere), वर्णमंडलाचा (Chromosphere) आणि कोरोना या स्तरांचा अभ्यास करण्यासाठी सात वैज्ञानिक उपकरणांचा समावेश करण्यात आला. यांपैकी पाच उपकरणे ISRO ने आणि दोन उपकरणे भारतीय शैक्षणिक संस्थांनी ISRO च्या सहकार्याने विकसित केली.

या मोहिमेचे प्रक्षेपण २ सप्टेंबर २०२३ रोजी श्रीहरिकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्रातून PSLV-C57 प्रक्षेपकाद्वारे करण्यात आले. ६ जानेवारी २०२४ रोजी यानाला सूर्य-पृथ्वी प्रणालीतील L1 बिंदूभोवतीच्या Halo Orbit मध्ये स्थापित करण्यात आले.

L1 बिंदू म्हणजे काय?

L1 म्हणजे सूर्य आणि पृथ्वी यांच्या मधील पहिला Lagrange Point. सूर्य आणि पृथ्वी यांच्या गुरुत्वाकर्षणाचा तसेच कक्षीय गतीचा विचार करता, या प्रदेशात अवकाशयानाला दोन्ही खगोलीय वस्तूंच्या संदर्भात तुलनेने स्थिर स्थितीत राहता येते. हा बिंदू पृथ्वीपासून साधारण १५ लाख किलोमीटर अंतरावर सूर्याच्या दिशेने आहे.

L1 परिसरातून सूर्याचे जवळजवळ अखंड निरीक्षण करता येते. पृथ्वीमुळे सूर्य झाकला जाण्याची शक्यता कमी असल्याने सूर्यावरील घडामोडींचा सातत्याने अभ्यास करणे शक्य होते. आदित्य-L1 सूर्याच्या पृष्ठभागावर उतरत नाही आणि सूर्याजवळ जाण्यासाठी पाठवलेले यानही नाही; ते L1 बिंदूभोवतीच्या कक्षेतून निरीक्षण करते.

प्रक्षेपण आणि प्रवास

प्रक्षेपणानंतर यानाला पृथ्वीभोवतीच्या कक्षांमध्ये टप्प्याटप्प्याने उंचावण्यात आले. आवश्यक वेग मिळवल्यानंतर त्याला सूर्य-पृथ्वी L1 दिशेने पाठवण्यात आले. प्रवासादरम्यान कक्षीय सुधारणा करून ६ जानेवारी २०२४ रोजी ते नियोजित Halo Orbit मध्ये पोहोचले. या कक्षेतून यान सूर्याचे निरीक्षण आणि पृथ्वीशी संपर्क साधू शकते.

वैज्ञानिक उपकरणे

आदित्य-L1 वर सात वैज्ञानिक उपकरणे (Payloads) आहेत. त्यांपैकी चार सूर्याचे दूरस्थ निरीक्षण करतात, तर तीन उपकरणे L1 परिसरातील कण आणि चुंबकीय क्षेत्राचा अभ्यास करतात.

उपकरण	मुख्य कार्य
VELC	सूर्याच्या कोरोना स्तराचे निरीक्षण आणि वर्णपट अभ्यास
SUIT	सूर्याच्या प्रकाशमंडल व वर्णमंडलाचे अतिनील प्रतिमांकन
SoLEXS	कमी ऊर्जेच्या क्ष-किरणांचा अभ्यास
HEL1OS	अधिक ऊर्जेच्या क्ष-किरणांचा अभ्यास
ASPEX	सौरवाऱ्यातील कणांचे मापन
PAPA	सौरवाऱ्यातील इलेक्ट्रॉन व आयन यांचा अभ्यास
Advanced Tri-axial High Resolution Digital Magnetometers	चुंबकीय क्षेत्राचे मापन

मोहिमेची प्रमुख उद्दिष्टे

आदित्य-L1 सूर्याच्या बाह्य वातावरणातील तापमान आणि हालचालींचा अभ्यास करते. सूर्याच्या कोरोना स्तराचे तापमान सूर्याच्या दृश्यमान पृष्ठभागापेक्षा खूप जास्त का असते, हा सौरभौतिकशास्त्रातील महत्त्वाचा प्रश्न आहे. या मोहिमेतील निरीक्षणांमुळे या प्रश्नाचा अभ्यास करण्यासाठी वैज्ञानिकांना माहिती मिळते.

सूर्यावरील सौरज्वाला (Solar Flares) आणि कोरोना वस्तुमान उत्सर्जन (Coronal Mass Ejections) यांचा अभ्यास करणे हेही महत्त्वाचे उद्दिष्ट आहे. अशा घटनांमुळे अवकाशातील कण आणि चुंबकीय क्षेत्रात बदल होऊ शकतात. त्यांचा उपग्रह, संचार व्यवस्था आणि पृथ्वीच्या जवळील अवकाशातील परिस्थितीवर परिणाम होऊ शकतो. या परिणामांना समजून घेण्यासाठी अवकाशातील हवामानाचा अभ्यास केला जातो.

भारतासाठी महत्त्व

आदित्य-L1 ही भारताच्या अंतराळ विज्ञानातील महत्त्वाची वैज्ञानिक मोहीम आहे. या मोहिमेमुळे सूर्याच्या विविध स्तरांविषयी भारतीय वैज्ञानिकांना थेट निरीक्षणाधारित माहिती मिळते. सातही उपकरणांमधून मिळणारा डेटा संशोधनासाठी वापरता येतो. भारतीय Space Science Data Centre मार्फत मोहिमेचा वैज्ञानिक डेटा संशोधकांसाठी उपलब्ध केला जातो.

या मोहिमेचे महत्त्व केवळ तांत्रिक यशापुरते मर्यादित नाही. सूर्याच्या घडामोडी आणि पृथ्वीच्या अवकाशीय वातावरणातील संबंध समजून घेण्यासाठी ती दीर्घकालीन वैज्ञानिक निरीक्षणे पुरवते.