अ‍ॅडा लव्हलेस

अ‍ॅडा लव्हलेस (१० डिसेंबर १८१५ – २७ नोव्हेंबर १८५२) या इंग्लंडमधील गणितज्ञ व लेखिका होत्या. त्या कवी लॉर्ड बायरन यांच्या कन्या होत्या. चार्ल्स बॅबेज यांनी रचलेल्या विश्लेषणात्मक यंत्रावर त्यांनी लिहिलेल्या सविस्तर टिप्पण्यांमुळे त्या संगणकाच्या इतिहासात विशेष स्थानावर आहेत. १८४३ मध्ये प्रकाशित झालेल्या या टिप्पण्यांत त्यांनी यंत्राला द्यावयाच्या सूचनांची पायरी-पायरीने मांडणी केली. बर्नूली संख्यांची गणना करण्यासाठी लिहिलेला हा क्रम आज पहिला संगणक प्रोग्राम मानला जातो. यंत्र केवळ आकडेमोडीपुरते मर्यादित न राहता चिन्हे व संगीत यांवरही काम करू शकते, असे मत त्यांनी मांडले. विज्ञानाच्या इतिहासात स्त्री-गणितज्ञांना फारशी संधी न मिळालेल्या काळात त्यांनी हे लेखन केले. त्यांचे कार्य आज संगणकशास्त्राच्या पायाभरणीत गणले जाते.

माहिती

अ‍ॅडा ऑगस्टा बायरन यांचा जन्म लंडनमध्ये झाला. त्यांचे वडील लॉर्ड बायरन हे त्या काळातील प्रसिद्ध कवी होते, तर आई अ‍ॅनाबेला मिलबँक होत्या. अ‍ॅडा जन्मल्यानंतर काही महिन्यांतच आई-वडिलांचे वेगळे होणे झाले, आणि त्या आईच्या सांभाळात वाढल्या. लॉर्ड बायरन १८१६ मध्ये इंग्लंड सोडून गेल्यानंतर पुन्हा इंग्लंडला परतले नाहीत; अ‍ॅडा आठ वर्षांच्या असताना त्यांचे ग्रीसला निधन झाले. आईने कवितेपेक्षा गणित व विज्ञानाकडे लक्ष देण्यावर भर दिला, जेणेकरून मुलीच्या स्वभावातील अस्थिरता टळावी, असे त्या मानत असत.

अ‍ॅडाला लहानपणापासून यंत्रांबद्दल आणि गणिताबद्दल आवड होती. त्यांच्या शिक्षणात गणितज्ञ ऑगस्टस डी मॉर्गन आणि खगोलशास्त्राच्या अभ्यासक मेरी सोमरव्हिल यांचा सहभाग होता. डी मॉर्गन यांनी अ‍ॅडाच्या गणितातील गुणवत्तेची नोंद त्यांच्या पत्रव्यवहारात घेतली होती. सोमरव्हिल या त्या काळातील दुर्मीळ स्त्री-वैज्ञानिक होत्या आणि त्यांनीच अ‍ॅडाची ओळख बॅबेज यांच्याशी करून दिली.

बॅबेज आणि विश्लेषणात्मक यंत्र

१८३३ मध्ये बॅबेज यांच्या घरी भरलेल्या मैफलीत अ‍ॅडा पहिल्यांदा त्यांच्या फरक यंत्राशी परिचित झाल्या. बॅबेज यांनी नंतर विश्लेषणात्मक यंत्राची रचना मांडली; ते फरक यंत्रापेक्षा अधिक व्यापक होते. या यंत्रात साठवण्याचा भाग, आकडेमोडीचा भाग आणि पंचकार्डांद्वारे दिली जाणारी सूचना अशी तीन आघाड्यांवर काम होणार होते. अ‍ॅडा आणि बॅबेज यांच्यातील पत्रव्यवहार पुढील दोन दशकांहून अधिक काळ चालू राहिला.

१८४० मध्ये बॅबेज यांनी तोरिनो येथे यंत्रावर व्याख्याने दिली. त्यावरून इटालियन गणितज्ञ लुइगी मेनाब्रेया यांनी फ्रेंच भाषेत एक लेख लिहिला. बॅबेज यांचे मित्र चार्ल्स व्हीटस्टोन यांनी अ‍ॅडाला तो लेख इंग्रजीत भाषांतरित करण्याचा सल्ला दिला, आणि बॅबेज यांनी त्यात स्वतःच्या टिप्पण्या जोडण्याचे सुचवले.

१८४३ च्या टिप्पण्या

हा भाषांतर व त्यावरील टिप्पण्या ऑगस्ट १८४३ मध्ये टेलर यांच्या सायंटिफिक मेमॉयर्स या नियतकालिकेत प्रकाशित झाल्या. लेखावर फक्त ए. ए. एल. अशी आद्याक्षरे होती. एकूण ६६ पानांपैकी ४१ पाने अ‍ॅडा यांच्या टिप्पण्यांची होती. या टिप्पण्यांना A ते G अशी सात अक्षरे देण्यात आली आहेत. त्यांत त्यांनी यंत्राची रचना, कार्डांची भूमिका आणि गणिती क्रिया यांचे स्पष्टीकरण दिले.

या टिप्पण्यांतील शेवटची टिप्पणी, म्हणजे टिप्पणी G, सर्वाधिक चर्चिली जाते. त्यात बर्नूली संख्यांची गणना यंत्र कशी करेल, याचे तपशीलवार वर्णन आहे. या संख्या एकामागून एक काढता येतात, कारण प्रत्येक पुढील संख्या आधीच्या संख्यांवर अवलंबून असते. अ‍ॅडा यांनी सोपी पद्धत न निवडता यंत्राची क्षमता दाखवणारी अधिक गुंतागुंतीची पद्धत जाणीवपूर्वक निवडली. या गणनेचे टप्पे त्यांनी तक्त्याच्या स्वरूपात मांडले.

पहिला अल्गोरिदम

बर्नूली संख्यांसाठीच्या या क्रमाला अनेक इतिहासकार पहिला संगणक प्रोग्राम मानतात. मात्र हे वर्णन थोडे सोपे केलेले आहे, असेही अभ्यासक नमूद करतात. अ‍ॅडा यांनी जो तक्ता तयार केला, तो प्रत्यक्षात गणनेच्या प्रत्येक टप्प्यावरील बदलांचे चित्रण करणारा आराखडा होता. आजच्या भाषेत त्याला गणनेचा मागोवा असे म्हणता येईल. बॅबेज यांचे यंत्र कधीच पूर्णपणे बांधले गेले नाही, त्यामुळे हा क्रम त्यांच्या हयातीत कधीही चालवला गेला नाही. आधुनिक संगणकांवर तो तपासला असता त्यात एक छोटी त्रुटी आढळली, असेही नंतरच्या अभ्यासातून समोर आले.

यंत्राच्या मर्यादांविषयीची भूमिका

अ‍ॅडा यांनी यंत्राच्या क्षमतांविषयी अतिशयोक्ती टाळण्याचा सल्लाही दिला. यंत्र स्वतःहून काहीही नवीन शोधू शकत नाही; जे सांगितले जाईल तेच ते करू शकते, असे त्यांनी स्पष्ट लिहिले. ही भूमिका आजच्या कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या चर्चेतही उद्धृत केली जाते. त्याच वेळी यंत्राचा वापर केवळ संख्यांपुरता मर्यादित नाही, असेही त्यांनी नमूद केले. जर संगीतातील सूर व चिन्हे यांना योग्य प्रकारे आकड्यांत मांडता आले, तर यंत्र गुंतागुंतीच्या संगीतरचना तयार करू शकते, असे विचार त्यांनी मांडले.

आजार आणि निधन

अ‍ॅडाचे आयुष्य आरोग्याच्या अडचणींनी भरलेले होते. १८५२ च्या सुरुवातीला आजार बळावल्यानंतर त्यांचे निधन २७ नोव्हेंबर १८५२ रोजी, वयाच्या ३६ व्या वर्षी झाले. त्यांना तीन मुले होती. त्यांचे कार्य त्यांच्या हयातीत फारसे प्रसिद्ध झाले नाही; बहुतेक ओळख विसाव्या शतकात झाली.

यंत्राची रचना व मूल्यमापन

विसाव्या शतकात संगणक तंत्रज्ञानाचा विकास झाल्यानंतर अ‍ॅडा यांच्या टिप्पण्यांकडे पुन्हा लक्ष वेळोवेळी वळले. १९८० च्या दशकात अमेरिकेच्या संरक्षण विभागाने विकसित केलेल्या एका संगणक भाषेला त्यांचे नाव देण्यात आले. २००९ पासून दर वर्षी ऑक्टोबरमध्ये अ‍ॅडा लव्हलेस दिन साजरा केला जातो. अनेक संशोधन संस्था व तंत्रज्ञान कंपन्यांनी त्यांच्या नावाने पुरस्कार व व्याख्यानमाला सुरू केल्या आहेत. त्यांची टिप्पणी G आजही संगणकशास्त्राच्या अभ्यासक्रमात चर्चिली जाते.

विश्लेषणात्मक यंत्राची रचना तीन मुख्य भागांत विभागलेली होती. साठवण भागात आकडे व मध्यवर्ती निकाल ठेवले जात, तर आकडेमोडीच्या भागात बेरीज, वजाबाकी, गुणाकार व भागाकार होत. पंचकार्डांच्या मदतीने कोणती क्रिया कधी व कोणत्या आकड्यांवर करायची, हे यंत्राला सांगितले जात असे. अ‍ॅडा यांनी या तीनही भागांची कार्ये टिप्पण्यांत स्पष्ट केली. सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे क्रिया आणि आकडे हे वेगवेगळे ठेवता येतात, हे त्यांनी ओळखले. हेच तत्त्व आधुनिक संगणकातील सूचना व माहिती यांच्या विभाजनाशी जुळते.

अ‍ॅडा यांच्या योगदानाचे मूल्यमापन काळानुसार बदलत गेले. काही अभ्यासकांच्या मते बर्नूली संख्यांची गणिती रचना बॅबेज यांनी दिली होती आणि अ‍ॅडा यांनी ती सूचनांच्या स्वरूपात मांडली. इतरांच्या मते यंत्राच्या व्यापक क्षमतांची कल्पना, चिन्हांवरील कामाची शक्यता आणि मर्यादांविषयीची स्पष्ट भूमिका ही त्यांची स्वतंत्र देणगी होती. या दोन्ही मतांना आधार आहे, आणि आजचे बहुतेक अभ्यासक मध्यम मार्ग स्वीकारतात. त्यांच्या टिप्पण्यांचे महत्त्व केवळ भाषांतरापुरते मर्यादित नव्हते; मात्र त्यांच्या स्वतंत्र योगदानाच्या स्वरूपाबाबत अभ्यासकांमध्ये चर्चा आहे.

संदर्भ

1. बोडलियन ग्रंथालय — अ‍ॅडा लव्हलेस आणि विश्लेषणात्मक यंत्र
2. अमेरिकेचे काँग्रेस ग्रंथालय — अ‍ॅडा लव्हलेसवरील लेख
3. कॉम्प्युटर हिस्ट्री म्युझियम — अ‍ॅडा लव्हलेस
4. ब्रिटानिका — अ‍ॅडा लव्हलेस

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६